Νίκος Ψιλάκης: Σπάνιο είδος πολυπροικισμένου ανθρώπου*

Είναι πολλές οι φορές που αισθάνομαι τη φυσική απουσία του Νίκου Ψιλάκη. Στην προσπάθειά μου να διαχειριστώ την πραγματικότητα, καταφεύγω σε διάφορες επιλογές…

Συντονίζομαι στη γνωστή ραδιοφωνική συχνότητα του Ράδιο Κρήτη, με την ελπίδα να ακούσω «τ’ άστρο της ανατολής» από την Οδό Ονείρων του Μάνου, που ήταν το μουσικό σήμα της καθημερινής ραδιοφωνικής του εκπομπής…

Νοσταλγώ να ακούσω ξανά την ωραία-αισθαντική χροιά της φωνής του, μιας φωνής που για χρόνια πολλά έδινε έναρξη στις μέρες μας, απαγγέλλοντας ποίηση…

Μια απροσδιόριστη δύναμη με έλκει να κοιτάξω ψηλά, προς το σύμπαν!!!

«Εκεί», σκέφτομαι, «δραστηριοποιείται πλέον ο Νίκος»!

Και ναι, τον βλέπω να κάθεται πίσω από το μικρόφωνο των επουράνιων ερτζιανών και να διαβάζει κάτι από την Οδύσσεια του Καζαντζάκη…

Ξανακοιτάζω στο άπειρο. Αυτή τη φορά τον βλέπω με τα φωτογραφικά του σύνεργα να εστιάζει…

Αγαπητές φίλες, αγαπητοί φίλοι, θέλω εξ’ αρχής να ευχαριστήσω την ΕΦΝΗ για την ωραία ιδέα να τιμήσουμε τον Νίκο, αλλά και για την τιμή να συμπεριληφθώ στους ομιλητές…

Πρέπει να σημειώσω, ότι δεν περίμενα να παρέλθει ένας και μισός χρόνος από τον βιολογικό του μισεμό, για να διαπιστώσω ότι ο Νίκος δεν ήταν απλά ένας δημοσιογράφος.

Ούτε ένας οποιοσδήποτε φωτογράφος.

Ούτε βέβαια κι ένας μυθιστοριογράφος της σειράς…

Ούτε όμως ένας ακόμη ποιητής

Αλλά Ούτε κι ένας οποιοσδήποτε ηθογραφικός ερευνητής…

Ο Νίκος ήταν σπάνιο είδος πολυπροικισμένου ανθρώπου. Πνεύμα ανήσυχο που ασχολήθηκε με πολλά και σοβαρά ζητήματα δίνοντάς τους νόημα και διαφυλάττοντάς τα στο θησαυροφυλάκιο της αιώνιας, της αξεθώριαστης Μνήμης.

Το δημοσιογραφικό του ταλέντο αξεπέραστο.

Μόνος ήταν μια ιδιαίτερη δημοσιογραφική σχολή!!!

Ένας δημοσιογράφος σούι γκένερις (sui generis)!

Ήταν αυτό που πολλοί από εμάς τους δημοσιογράφους θα θέλαμε να είμαστε!

Πάμπολλοι οι συνάδελφοι που έκαναν τα πρώτα τους δημοσιογραφικά ξετινάγματα πάνω στον δημοσιογραφικό του αλτήρα!

Προσωπικά δεν εργάστηκα ποτέ μαζί του ή δίπλα του. Όμως ήξερε το πόσο τον θαύμαζα και πόσο τον εκτιμούσα! Με εκτιμούσε κι εκείνος και το έδειχνε σε κάθε ευκαιρία. Μεταξύ μας υπήρχε μια στέρεη, βαθειά και ειλικρινής φιλία. Τον ακολουθούσα ανελλιπώς στις δημοσιογραφικές και τις λογοτεχνικές του διαδρομές.

Θυμάμαι την ηρεμία του στις πρωινές του-ραδιοφωνικές περιπλανήσεις…

Θυμάμαι όμως και την οργή του σε κάθε βαρβαρότητα, σε κάθε τι προσβλητικό της αισθητικής και του πολιτισμού μας.

Ο Νίκος υπήρξε ένας αληθινός εστέτ, έχοντας την αισθητική σαν ζητούμενο και ταυτόχρονα σαν γνώμονα και πλοηγό.

Η δημοσιογραφία του ήταν συνώνυμη της εντιμότητας και του αντικειμενισμού. Φανατικός πολέμιος του ωφελιμισμού, του τακτικισμού και των σκοπιμοτήτων.

Ορθοτόμος του λόγου ορκισμένος εχθρός του ψεύδους και της λοβιτούρας, εργασιομανής, ένας δημοσιογραφικός μετροπόντικας που έσκαβε ακούραστα για να φτιάχνει διαύλους επικοινωνίας της κοινωνίας. Ανταποκριτής αθηναϊκών εφημερίδων και περιοδικών, εκδότης, τηλεοπτικός και ραδιοφωνικός παραγωγός, σπουδαίος φωτογράφος, εξίσου σπουδαίος εθιμολογικός ερευνητής, αλλά και εξαιρετικός μυθιστοριογράφος και ποιητής.

Ακούραστα αγωνίζονταν για την ανάδειξη του λαϊκού μας πολιτισμού, τη διάσωση και καταγραφή των εθίμων μας, και του παραδοσιακού γαστρονομικού μας πλούτου.

Τον θυμήθηκα ξανά, περασμένες μέρες βλέποντας εικόνες από τις κακόγουστες, βραζιλιοποιημένες και κινεζοποιημένες αποκριάτικες καρναβαλικές τελετουργίες. Ο Νίκος ήταν σθεναρά απέναντι σ’ αυτή την εισαγόμενη ασχήμια που δυστυχώς, κάποιοι, ανερυθρίαστα, βαπτίζουν παράδοση.

Ήξερε πάρα πολύ καλά, ο Νίκος, ότι ο λαϊκός πολιτισμός δεν ήταν και δεν έπρεπε να γίνεται μια αποστεωμένη-άνευρη υπόθεση ξεκομμένη από την προέλευσή της. Για τούτο και ο τιτάνιος αγώνας του για την ανάδειξη και προβολή όσων ψηγμάτων απόμειναν από αυτό τον λαϊκό πολιτισμό. Στις τελετουργίες του, αποθησαύρισε όλο τον υλικό και άυλο εθιμικό μας πλούτο πριν προλάβει να τον αποτελειώσει ο ολετήρας της παγκοσμιοποίησης. Ανέβηκε βουνά και διέσχισε απόκρημνες χαράδρες προκειμένου να φτάσει σε ιερά και όσια, να συναντηθεί και να συνομιλήσει με αφοσιωμένους στην πίστη τους ασκητές.

Αρματωμένος με τα φωτογραφικά του σύνεργα, αναδείκνυε την κάθε λεπτομέρεια μιας τελετουργίας. Μεγάλη του αδυναμία το ανθρώπινο πρόσωπο. Και είχε δίκιο, γιατί, εκεί εκφράζονται τα πάντα!!! Οι ρυτίδες λ.χ. στο μέτωπο του ασκητή ή του βοσκού καταγράφονταν φωτογραφικά σαν τεράστιες αυλακιές, απότοκες της πίστης, των στερήσεων και των κακουχιών, ενώ η σκίαση γίνονταν τόσο πιτήδεια στοχευμένα, ώστε να αναδειχθεί το ανθρώπινο φωτοστέφανο. Στο φωτογραφικό μεράκι του Νίκου το αριθμητικό πρόσημο στα asa των φίλμς, δεν είχε καμιά σημασία, γιατί τη φωτογραφική ευαισθησία την καθόριζε η δική του εσωτερική φωταγωγία. Εντέλει όπως ήδη είπα, ο Νίκος ήταν ένας ποιητής των όλων!!!

Σπουδαίο λογοτεχνικό ταλέντο που, όπως ο ίδιος ομολόγησε, αρέσκονταν «να σκαλίζει λέξεις σε μικρές επιφάνειες, που διάλεγε ολημερίς για να τις αφήνει τις νύχτες να πλέκουν δαντέλες σε μαρμάρινα επιγράμματα»…

Ένας ακούραστος οδοιπόρος που «διψούσε να πορεύεται στα ακατάγραφα μονοπάτια, σε στοιχειωμένα ζάλα, σε σήμαντρα που σίγησαν και σ’ άλλα που περιμένουν χρόνους να σημάνουν»… Λόγια δικά του είναι τούτα…

«Ποιητής της ζωής και του λόγου. Δημιουργός με κεφαλαίο το δέλτα. Ακατάβλητος. Πολυσχιδής. Διάχυτος. Εμπνευσμένος. Πείσμων. Απαιτητικός. Τεκμηριωμένος στο έπακρο. Τίποτα στην τύχη. Τίποτα χωρίς ενόραση και παρόρμηση. Στωικός και ενθουσιώδης. Στοχαστικός της απλότητας. Χιουμορίστας της λεπτότητας... Ένας αέρινος γήινος. Με το πνεύμα να ανεμίζει στους αιθέρες της Κρήτης και τα πόδια βαθιά χωμένα στη μινωική γη»… Λόγια ψυχής-από τις πρώτες σκέψεις που διατύπωσε στο άγγελμα του θανάτου του Νίκου, ένας άλλος σπουδαίος δημοσιογραφικός μύστης, ο Πέτρος Μανταίος.

Φίλες και φίλοι, ομολογώ την αδυναμία μου να φανώ στην ομιλία μου αντάξιος της αξίας του Νίκου Ψιλάκη. Οι λέξεις θα πρέπει να είναι περίσσια διαλεγμένες όσο περίσσια διαλεγμένος ήταν και ο δικός του στοχαστικός προφορικός και γραπτός λόγος. Αισθάνομαι λίγος για να μπορώ να μιλήσω με επάρκεια χωρίς τον κίνδυνο να τον αδικήσω.

«Ο ποιητής δεν είναι ένα άτομο ξεκομμένο από τον υπόλοιπο κόσμο... Δεν μπορεί να νοηθεί έξω από τη ζωή, από τα φαινόμενα, από τα γεγονότα, από τις παραστάσεις της. Είτε το θέλει είτε όχι είναι φτιαγμένος από τη «μοίρα» του να είναι ο ευαίσθητος δέκτης τους», είχε πει ένας μεγάλος των ελληνικών γραμμάτων, ο Νικηφόρος Βρεττάκος κι ο Νίκος Ψιλάκης, ήταν ακριβώς αυτό: Ο ευαίσθητος δέκτης των ανθρώπων και της ιστορίας τους, πρόσφατης και παλαιότερης.

Ως δημοσιογράφος, ως φωτογράφος, ως ιστοριοδίφης, ως ηθογραφικός ερευνητής και καταγραφέας, ως μυθιστοριογράφος και ποιητής κατάφερνε και ήταν πάντα μέσα στην καρδιά των πραγμάτων και των γεγονότων.

Πολύ θα ήθελα να εισχωρήσω στα ενδότερα του λογοτεχνικού του έργου. Προείπα όμως πως, δεν μπορώ να διασχίσω το Αιγαίο με μόνο μου εφόδιο μια σανίδα.

Δεν αντέχω ωστόσο τον πειρασμό να μην κάμω κάποιες επισημάνσεις στον ποιητικό του λόγο. Ίσως γιατί και στο δικό μου αξιολογικό κώδικα η Ποίηση κατέχει εξέχουσα θέση.

Σωστότατα αποφαίνεται ο Νίκος, πως, «όποιο κουστούμι κι αν διαλέξεις δεν θα τη χωρέσει την ποίηση».

Εκείνος όμως κατάφερε πιτήδεια να της βρει τον ανάλογο ρουχισμό και με την ποιητική του μαστοριά να περιγράψει πως «από τότε που θυμόταν κόσμο, ελιές όριζαν τις συντεταγμένες του. Οι κολυμπάδες στο πιάτο της γιορτής κι οι θρούμπες για προσφάι».

Κάτι ανάλογο περιγράφει με τρόπο ίδια μαστορικά ποιητικό, ένας άλλος σπουδαίος, φίλος του Νίκου, ο λόγιος ανασκαφέας Γιάννης Σακελαράκης, στο καταπληκτικό του έργο «Γεύση μιας προϊστορικής ελιάς».

Επανέρχομαι στον ποιητικό στοχασμό του Νίκου.

Η συγκίνηση απογειώνεται από την ποιητική αναφορά του στην Έφη, την μονάκριβή του, τότε που, άκουγε από τα χείλη της τα πρώτα φωνήεντα κι εκείνος μαγεμένος, διδάσκονταν τη γεωγραφία των λέξεων κι έκτοτε, η Έφη έγινε όλα τα χαμόγελα του κόσμου μαζί!!!

Αλλά και η αναφορά στον γενέθλειο τόπο του, το αγαπημένο του χωριό, την Κασταμονίτσα, είναι ξεχωριστή: «Βουνό στο σχήμα μύθου»!! …

«Εκεί, στα τρίστατα παλαιών καταιγίδων έμαθα να συλλαβίζω σκιές Παφλαγόνες εποίκους, ω Κασταμών μακρινή, και Μαδαρίτες με τ’ ασπρογάλανα λάβαρα και δρομολάτες ποιμένες και όπλων κλαγγές και ορεινά χοροστάσια»!!! εξαιρετικός ποιητικός στοχασμός!

Εκεί σ’ αυτή, την αγαπημένη γενέθλια γη, άλλοτε με τη μορφή του Ευρυγένη-εξορύκτης στα λατομεία της Γόρτυνας-, κι άλλοτε πάλι ως κτηνοτρόφος Αναξαγόρας να περιπλανιέται στις Λύκτειες βουνοπλαγιές βόσκοντας τα πρόβατά του.

Είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακό το γεγονός, ότι Νίκος Ψιλάκης επιστρέφει διαρκώς στο χωριό του, θέλοντας να βλέπει το χαμόγελο της μητέρας, την κληματαριά της αυλής και το λαγήνι με το νερό. «Θα φορέσω την παιδική ηλικία κατάσαρκα και θα με ψάξω σε μικρά αυτοσχέδια καταφύγια», γράφει σ’ ένα ποίημά του.

Ως «Οδυσσέας αγιάτρευτος» και με μόνη πραμάτεια του κριθή και ερέβινθο περιπλανιόταν στα απόκρυφα ασκηταριά και τα ερημητήρια της Κρήτης για να φωτίσει με τη γραφίδα και το φωτογραφικό του φακό ένα άγνωστο κόσμο που τα θεμέλιά του ήταν πάνω σ’ απόκρημνες σπηλιές της Μεγαλονήσου και η στέγη του ψηλά στα επουράνια.

Ένα άλλο στοιχείο που πρέπει να επισημανθεί, είναι η σχέση του με την αγαπημένη του Μαρία. Σπάνια συναντούμε τόσο ταυτισμένους ανθρώπους. Για τον Νίκο η Μαρία, εκτός από αναντικατάστατη σύντροφος της ζωής του ήταν η πολύτιμη συνοδοιπόρος, η πανάξια και ακούραστη συνεργάτιδα και μάλιστα σε τόσο πολυδιάστατα, πολυποίκιλα και υψηλών απαιτήσεων ενδιαφέροντα.

Για όλα αυτά, αγαπημένες φίλες και αγαπημένοι φίλοι, η απουσία του Νίκου, είναι εξίσου ηχηρή, όσο ήταν και η σύντομη ζωή του. Η Κρήτη και γενικότερα η Ελλάδα φτώχυνε…

Ο θάνατός του προκάλεσε «βαρύ χειμώνα» στις καρδιές όλων όσων τον αγαπήσαμε και τον πιστέψαμε.

Όμως, όπως είπε ένας άλλος αγαπημένος ποιητής, ο Γεώργιος Δροσίνης, «και τους πιο βαρείς χειμώνες, Αλκυονίδες μέρες καρτερούν».

Γιατί, τι άλλο από Αλκυονίδες μέρες είναι το ανεκτίμητο έργο που μας άφησε ο Νίκος Ψιλάκης. Αν αναλογιστούμε δε τους πολικούς χειμώνες που βιώνουμε ως κοινωνία, ο Νίκος και το έργο του είναι ένας λαμπρός-ζεστός γλυκύτατος ήλιος που ζεσταίνει τις παγωνιές μας και φέγγει τα σκοτάδια μας…

Κλείνοντας…

Προσωπικά, αλλά και (είμαι βέβαιος) διερμηνεύοντας τα συναισθήματα όλων των συμπατριωτών μου από τα καμένα χωριά της Βιάννου, ιδιαίτερα δε των συγγενών των θυμάτων του Ολοκαυτώματος, θα του είμαστε ευγνώμονες εις το διηνεκές για το μνημειώδες αφιέρωμά του στην ΕΡΤ που αφορά στην τραγωδία και την καταστροφή του τόπου μας, από τους Ναζί, στο οποίο πρόλαβε και κατέγραψε ανεκτίμητης αξίας μαρτυρίες τόσο των πρωταγωνιστών όσο και των επιζώντων των εκτελέσεων αλλά και των συγγενών τους, για τις ωμότητες, τον πόνο του πένθους και της ορφάνιας, την πείνα και την εξαθλίωση.

Έχουν στοιχειώσει στην καρδιά μου τα μοιρολόγια των χαροκαμένων γυναικών… που διασώθηκαν χάρη στο πρωτοπόρο δημοσιογραφικό ένστικτο του Νίκου Ψιλάκη…

Επίλογος…

Μου προκαλεί εντύπωση η ολιγωρία του Δήμου Ηρακλείου στο να δώσει το όνομα του Νίκου Ψιλάκη σ’ ένα μεγάλο δρόμο της πόλης.

Αναρωτιέμαι γιατί;

Τέλος προτείνω την οργάνωση επιστημονικού συνεδρίου που θα ερευνήσει σε βάθος το πολυδιάστατο έργο του Νίκου Ψιλάκη.

Σας ευχαριστώ…

*Πρόκειται για την ομιλία του Μανώλη Σπανάκη στην εκδήλωση-αφιέρωμα στον Νίκο Ψιλάκη που διοργάνωσε στις 11-3-2026 η Ένωση Φιλολόγων Ν. Ηρακλείου.