Κάθε Νοέμβρη, η μνήμη επιστρέφει. Επιστρέφει στην πύλη του Πολυτεχνείου, στις φωνές των φοιτητών, στον ραδιοφωνικό σταθμό, στα συνθήματα που ακούστηκαν μέσα σε μια σκοτεινή εποχή και έμειναν χαραγμένα στη συλλογική μας μνήμη. Και ανάμεσα σε όλες τις λέξεις, τρεις εξακολουθούν να ξεχωρίζουν:
Ψωμί - Παιδεία - Ελευθερία.
Τρεις λέξεις που ειπώθηκαν τότε. Μα μήπως τελικά δεν ανήκουν μόνο τότε; Γιατί η Ιστορία έχει αξία όταν δεν μένει κλεισμένη σε μια ημερομηνία. Όταν μπορεί να συνομιλεί με το σήμερα. Όταν μας κάνει να κοιτάζουμε γύρω μας και να αναρωτιόμαστε αν όσα ζητούσαν οι νέοι εκείνης της εποχής εξακολουθούν να έχουν θέση στη δική μας ζωή. Δεν ζούμε σε δικτατορία. Και αυτή η διαφορά έχει τεράστια σημασία. Έχουμε δημοκρατία, έχουμε δικαίωμα ψήφου, έχουμε ελευθερίες που εκείνοι οι νέοι δεν θεωρούσαν αυτονόητες.
Όμως η δημοκρατία δεν είναι κάτι που κατακτήθηκε μια φορά και μετά μπορούμε να το θεωρήσουμε δεδομένο. Χρειάζεται να τη φροντίζουμε. Να την υπερασπιζόμαστε. Να την κάνουμε πιο ουσιαστική για όλους. Και ίσως γι’ αυτό το «Ψωμί - Παιδεία - Ελευθερία» εξακολουθεί να μας αφορά.
Ψωμί. Όχι μόνο το ψωμί πάνω στο τραπέζι. Αλλά η δυνατότητα ενός ανθρώπου να ζει με αξιοπρέπεια. Να μπορεί να πληρώνει το σπίτι του, να μεγαλώνει τα παιδιά του, να αγοράζει τα απαραίτητα χωρίς κάθε τέλος του μήνα να γίνεται αγωνία. Γιατί τι σημαίνει κοινωνική ελευθερία όταν ένας άνθρωπος εργάζεται και πάλι δυσκολεύεται να ζήσει όπως αξίζει; Τι σημαίνει ανάπτυξη όταν η καθημερινότητα για πολλές οικογένειες γίνεται όλο και πιο δύσκολη; Η ακρίβεια μπορεί να μην έχει τη μορφή μιας απαγόρευσης. Μπορεί όμως να γίνει ένας άλλος, αθόρυβος περιορισμός. Ένας περιορισμός στις επιλογές, στα όνειρα, ακόμη και στην ίδια την αξιοπρέπεια.
Παιδεία. Ίσως η πιο βαθιά λέξη από τις τρεις. Γιατί χωρίς Παιδεία δεν υπάρχει πραγματική ελευθερία σκέψης. Και Παιδεία δεν είναι μόνο να υπάρχουν σχολεία και βιβλία. Είναι να μπορεί κάθε παιδί, όπου κι αν γεννήθηκε, να έχει τις ίδιες ευκαιρίες. Να έχει ένα σχολείο που δεν είναι εγκαταλειμμένο. Έναν εκπαιδευτικό που μπορεί να κάνει τη δουλειά του με αξιοπρέπεια. Εργαλεία, υποδομές, στήριξη. Αλλά πάνω απ’ όλα, να μαθαίνει να σκέφτεται. Να ρωτά. Να αμφισβητεί. Να αναζητά. Να μην παίρνει ως αλήθεια καθετί που ακούει. Γιατί ένα παιδί που έμαθε να σκέφτεται είναι ένας αυριανός πολίτης που δύσκολα χειραγωγείται. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη δύναμη της Παιδείας. Όμως η Παιδεία δεν αφορά μόνο το σχολείο. Αφορά και το αύριο των νέων ανθρώπων. Εκείνον τον νέο που τελειώνει τις σπουδές του και αναρωτιέται αν μπορεί να βρει δουλειά, να δημιουργήσει, να κάνει οικογένεια και να χτίσει τη ζωή του στον τόπο του. Γιατί Παιδεία χωρίς προοπτική κινδυνεύει να γίνει γνώση χωρίς δρόμο. Και ένας τόπος που μορφώνει τα παιδιά του αλλά δεν μπορεί να τους προσφέρει χώρο να δημιουργήσουν, κάποια στιγμή θα πρέπει να αναρωτηθεί τι μέλλον χτίζει.
Ελευθερία. Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο δύσκολο ερώτημα. Γιατί σήμερα μπορούμε να μιλήσουμε. Μπορούμε να γράψουμε. Μπορούμε να διαφωνήσουμε. Μπορούμε να ψηφίσουμε. Μπορούμε να διεκδικήσουμε.
Αλλά είναι αρκετό αυτό; Η ελευθερία δεν είναι μόνο η απουσία μιας απαγόρευσης. Είναι και η δυνατότητα να ακούγεται η φωνή του ανθρώπου.
Να μπορεί να εκφράζει τη γνώμη του χωρίς φόβο. Να μπορεί να διαφωνεί χωρίς να γίνεται εχθρός. Να μπορεί να συμμετέχει και να αισθάνεται ότι η παρουσία του στην κοινωνία έχει σημασία.
Να μπορεί ο νέος να ονειρεύεται το μέλλον του χωρίς να αισθάνεται ότι όλα έχουν ήδη αποφασιστεί γι’ αυτόν.
Γι’ αυτό η ελευθερία δεν είναι μια λέξη που την κατακτούμε μία φορά. Είναι μια καθημερινή ευθύνη. Και ίσως εδώ βρίσκεται η διαχρονική αξία του Πολυτεχνείου. Δεν μας ζητά να αντιγράψουμε το 1973.
Δεν μας ζητά να ζούμε μέσα στο παρελθόν. Μας ζητά να θυμόμαστε γιατί εκείνοι οι νέοι βγήκαν μπροστά. Και να αναρωτιόμαστε αν σήμερα υπάρχουν άνθρωποι που, με διαφορετικούς τρόπους, εξακολουθούν να παλεύουν για τα ίδια θεμελιώδη πράγματα. Για μια ζωή με αξιοπρέπεια. Για μια Παιδεία που δεν εγκαταλείπει κανένα παιδί. Για μια κοινωνία όπου η ελευθερία δεν είναι μόνο δικαίωμα γραμμένο σε ένα χαρτί, αλλά καθημερινή πραγματικότητα. Το Πολυτεχνείο, λοιπόν, δεν είναι μόνο μια επέτειος. Δεν είναι μια σχολική γιορτή. Δεν είναι μια ημερομηνία που θα θυμηθούμε για λίγο και ύστερα θα επιστρέψουμε στην καθημερινότητά μας. Είναι ένας καθρέφτης. Μας βάζει απέναντι από τον εαυτό μας και μας ρωτά: Τι κάναμε εμείς με την ελευθερία που κληρονομήσαμε; Τι κάναμε με την Παιδεία; Τι κάναμε με τη δημοκρατία; Καταφέραμε να κάνουμε τη ζωή των ανθρώπων πιο δίκαιη; Δώσαμε στα παιδιά μας περισσότερες ευκαιρίες από όσες είχαμε εμείς; Μάθαμε να ακούμε ακόμη κι εκείνον με τον οποίο διαφωνούμε; Μάθαμε να υπερασπιζόμαστε τη δημοκρατία όχι μόνο όταν κινδυνεύει φανερά, αλλά και όταν υποχωρεί λίγο λίγο μέσα στην αδιαφορία μας; Γιατί ίσως εκεί βρίσκεται ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους σήμερα. Όχι απαραίτητα σε μια δικτατορία που θα έρθει να μας χτυπήσει την πόρτα. Αλλά στην αδιαφορία. Στην παραίτηση. Στο «δεν αλλάζει τίποτα». Στο «έτσι είναι τα πράγματα». Στο να συνηθίζουμε την αδικία μέχρι να πάψει να μας ενοχλεί.
Και τότε οι τρεις λέξεις του Πολυτεχνείου αποκτούν ξανά το πραγματικό τους βάρος. Ψωμί, για να μπορεί ο άνθρωπος να ζει με αξιοπρέπεια. Παιδεία, για να μπορεί να σκέφτεται ελεύθερα. Ελευθερία, για να μπορεί να επιλέγει, να μιλά, να συμμετέχει και να διεκδικεί. Αυτά δεν είναι αιτήματα μιας περασμένης εποχής. Είναι ανάγκες κάθε εποχής. Και κάθε γενιά έχει το δικό της χρέος απέναντι σε αυτές τις λέξεις. Να μην τις αφήσει να γίνουν μουσειακές. Να τις κάνει ζωή. Γιατί το Πολυτεχνείο δεν τελείωσε το 1973. Δεν συνεχίζεται επειδή ζούμε την ίδια εποχή. Συνεχίζεται επειδή οι αξίες για τις οποίες αγωνίστηκαν εκείνοι οι νέοι δεν έχουν ημερομηνία λήξης. Και ίσως αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος να τους τιμούμε. Όχι μόνο καταθέτοντας ένα λουλούδι. Αλλά αναρωτώμενοι κάθε μέρα τι κάνουμε εμείς με όσα εκείνοι ονειρεύτηκαν.
Γιατί το Πολυτεχνείο δεν μας ζητά μόνο να κοιτάμε πίσω. Μας ζητά να κοιτάμε γύρω μας.
