Στις 30 του Μάη το 1941, μέρα παράδοσης του Ηρακλείου από τους Άγγλους, γερμανικά αεροπλάνα πολυβολούν τους αλωνάρηδες στη Δέρματο και στους Καψάλους, από χαμηλό ύψος, με τις εκφοβιστικές σειρήνες, κι έσπερναν τόσο πανικό, που δεν περιγράφεται.
Βόδια, αίγες, γάιδαροι, πρόβατα, αγρότες έπιασαν τ’ ανάπλαγα και τις ριζοβουνιές.
Την ίδια μέρα καταμεσήμερο, ένα αεροπλάνο σε δύο εξορμήσεις βομβαρδίζει τη Βιάννο.
Από τις πέντε μικρές βόμβες της πρώτης εξόρμησης, μία πέφτει στα κεραμίδια του σπιτιού του Αλέκου Αγαπάκη.
Από τις άλλες πέντε της δεύτερης εξόρμησης, μία χαλά το σπίτι του Δασκάλου Νικολάου Ηγουμενίδη, μία άλλη πέφτει στο σπίτι του Γιάννη Αθουσάκη και σκοτώνει την επίτοκο γυναίκα του, Πολύμνια και το μικρό της αγοράκι τριών χρόνων.
Μία άλλη βόμβα πέφτει στην κορυφή του χωριού στου Λιβανού.
Καταστρέφει τη βρύση της γειτονιάς και τον κεντρικό αγωγό ύδρευσης του χωριού.
Η επιτροπή αεράμυνας δεν πρόλαβε να σημάνει συναγερμό, όμως, ο πληθυσμός του χωριού πιστός και πειθαρχικός στις επιταγές της, τρέχοντας για το καταφύγιο με το πρώτο μπαμ της βόμβας και το θόρυβο του αεροπλάνου, ξάπλωσε μπρούμυτα καταγής στα σημεία που βρέθηκε εκείνη τη στιγμή στους δρόμους, στα σοκάκια, στην πλατεία.
Σε πρηνή κατάκλιση και ακίνητοι, κατά την υψηλή υπόδειξη και εντολή της πολιτοφυλακής σε ώρα κινδύνου. Βρισκόμουν κοντά στο καταφύγιο του Μιχαήλ Αρχαγγέλου την ώρα του βομβαρδισμού.
Είσοδό του είχε τη βορνή πόρτα της μισογκρεμισμένης εκκλησίας. Η πρώτη βόμβα που είχε πέσει στα κεραμίδια του σπιτιού του Αλέκου Αγαπάκη είχε γεμίσει με μικροκομμάτια τους την περιοχή.
Ο κεντρικός δρόμος προς το καταφύγιο ήταν κι αυτός στρωμένος πολίτες σε ακινησία, άλλος στα δύο, άλλος στα τρία, άλλος στα δέκα μέτρα, άλλοι σε μεγαλύτερη απόσταση από την πόρτα του καταφυγίου.
Πολλοί από τους τελευταίους σέρνονταν στο οδόστρωμα, για να πλησιάσουν όσο μπορούσαν περισσότερο το καταφύγιο.
Έτσι, καρφωμένοι στη γη έμειναν αρκετή ώρα, γιατί τους τρόμαζε μια καινούργια επανάληψη του συναγερμού. Ύστερα από λίγο όποιος τολμούσε, να σηκώσει το κεφάλι, για να κατατοπιστεί γύρω του, το ’βαζε στα πόδια με ορμή και γρήγορα κατηφόριζε, περνούσε το κανάλι προς τα κάτω για την ύπαιθρο.
Η πλατεία άδειασε γρήγορα μετά τον βομβαρδισμό, η εκκένωση του χωριού έγινε ακαριαία.
Άφησαν τα σπίτια τους ανοιχτά στο έλεος του Θεού και τα ζωντανά τους, όρνιθες, κουνέλια, χοίρους, σκύλους, γάτες, γαϊδάρους, βόδια, αδέσμευτα να τριγυρίζουν στους δρόμους, διψασμένα και ανήσυχα.
Συγκεντρώνονταν στις Ξερόβρυσες του χωριού, που πριν λίγες ώρες οι βρύσες σε όλες τις γειτονιές έτρεχαν αδιάκοπα το βιαννίτικο κρυστάλλινο νερό.
Ο κεντρικός δρόμος σ’ όλο του το μάκρος κι αυτός νεκρός. Μπακάλικα ανοιχτά με τα τρόφιμα ζυγισμένα πάνω στις ζυγαριές έτοιμα να παραδοθούν, άλλα εγκαταλελειμμένα από τους μπακάληδες και τους πελάτες την ώρα του πανικού.
Ταβέρνες πεντακάθαρες με μισοπιωμένο το κρασί στα ποτήρια και στα τζάκια με τα μισοσβησμένα καυσόξυλα ψήνονταν τα νόστιμα φαγητά τους.
Καφενεία με το μπρίκι του καφέ κατάστεγνο, ξερό στα κάρβουνα.
Τα φλυτζανοπότηρα με πού και πού δίφραγκα πάνω στα στρογγυλά σιδερένια τρίποδα τραπέζια, μέσα κι έξω από τα καφενεία και στη σκιά του γέρου Πλάτανου άδεια, λίγο άδεια κι άλλα γεμάτα και άγγιχτα. Η καταστροφή ήταν ολοκληρωτική.
Την άλλη μέρα, κιόλας, έπρεπε να διορθωθεί το κατεστραμμένο από τον βομβαρδισμό υδραγωγείο.
Ήταν προϋπόθεση να αρχίσει, σιγά-σιγά, το ξαναγύρισμα των χωριανών στα σπίτια τους στις επόμενες μέρες. Στις 2 του Ιούνη δύο Γερμανοί ένοπλοι σε μοτοσικλέτα μεσημεριανές ώρες φτάνουν στην πλατεία του Μιχαήλ Αρχαγγέλου, κάνουν μια γρήγορη στροφή και φεύγουν, σημάδι υποδούλωσης της επαρχίας μας.
Η καινούργια υπόδουλη ζωή αρχίζει. Η γνωστή Νέα τάξη πραγμάτων του Χίτλερ είναι πραγματικότητα. Και είναι ευτύχημα για την επαρχία μας που μετριούνται στα δάχτυλα όλοι εκείνοι που παραστάθηκαν και μούτισαν στον κατακτητή.
Οι στρατιώτες της Αλβανίας, που πέρασαν στην Κρήτη με βαρκοκάϊκα, καθυστέρησαν στο Ηράκλειο, να πολεμήσουν τον κατακτητή μαζί με άλλους Βιαννίτες. Στον ερχομό τους, τα Γερμανικά αεροπλάνα τους πυροβόλησαν και σκοτώθηκε τότε ο Χριστόφορος Πετράκης.
*Ο Λευτέρης Μαστρογιωργάκης ήταν Γυμνασιάρχης Βιάννου και Αντιστασιακός
**Η φωτογραφία της Άνω Βιάννου από τον Ιούνιο του 1943, έχει υποστεί επεξεργασία
