Στάθης Μάστορας: Ο στοχαστής, ο διανοούμενος, ο δάσκαλος, ο δημιουργός...

Ο επιστήμων, ποιητής, μουσικός, δάσκαλος και μάρτυρας της Ελευθερίας, Στάθης Μάστορας, ωσεί παρών στο θέατρο του Κερατόκαμπου στις 26-7-2026.

(Ανοίγοντας τα φετινά Κονδυλάκεια)

Ένας σοβαρός μελετητής των μαθηματικών, πτυχιούχος της Μαθηματικής του Καποδιστριακού και του Ωδείου Αθηνών, έρχεται από την Αθήνα στην Αίγυπτο το 1922 ως μαέστρος στον οπερετικό θίασο του Πλέσσα. Δεν επιστρέφει αλλά μένει στην Αλεξάνδρεια ως διευθυντής της Ορχήστρας του μουσικού συλλόγου Ερμής. Αλλά το 1927 φεύγει για την Ελλάδα που είχε νοσταλγήσει στα πέντε χρόνια της ξενιτιάς. Στο διάστημα αυτό καταξιώθηκε και ως ποιητής με τις δύο συλλογές του, «Πνοές» και «Τίποτε».

Ολιγογράφος, χαμηλών τόνων ποιητής, που εκφράζει τις συγκινήσεις, την αλήθειά του, έτσι ώστε να αγγίζει την ψυχή μας και να μας ‘’μιλεί’’.

Στην ποίησή του φαίνεται καθαρά η διαλεκτική θεώρηση της πραγματικότητας, η φουρτούνα που δημιουργεί στο είναι του καθημερινά η πάλη ανάμεσα στις απολαύσεις της ζωής και στην αυστηρή αυτοσυγκέντρωση που απαιτεί και η επιστήμη και η Τέχνη, (μουσική, ποίηση και μαθηματικά), για να πάρει σάρκα και οστά, μορφή δηλαδή. Κι αυτή η τρικυμία βέβαια που περνά και στη ζωή του, διαταράσσει την απαιτούμενη αρμονία στην ποίησή του, ανάμεσα στη σκέψη και στη γλώσσα, στη γλώσσα και στο λυρισμό.

Γι' αυτό, επειδή το ξέρει (εκτός και του πεσιμισμού και της μοιρολατρείας του), παρά την ποιητική του καταξίωση στην Αλεξάνδρεια (1922-27), αργότερα από τη Μυτιλήνη, τον Ιούνιο του 1933, χαρακτηρίζει τα τραγούδια του έτσι: «…πετραδάκια ασήμαντα, καταφρονεμένα ήταν τα τραγούδια μου όλα σαν και μέσα…»

Στην πάλη των επιλογών του νικήθηκε η ποίηση. Προτίμησε τις μικρότερες χαρές της καθημερινής ζωής, τους απλούς ανθρώπους, τις καθημερινές απολαύσεις και παρά την έντονη μουσική παρουσία του (τι στενή η σχέση Μαθηματικών - μουσικής) και την αγάπη του στην ποίηση, αποδέχτηκε το 1927 το διορισμό του μαθηματικού καθηγητή στη Μέση Δημόσια Εκπαίδευση. Από το σχολείο δίνει όλο το πάθος του στη διδασκαλία των Μαθηματικών και στην καλλιτεχνική παιδεία των μαθητών του και της υποβαθμισμένης κοινωνίας της Ελληνικής υπαίθρου, που στον Μεσοπόλεμο βασανίζεται από πολύμορφες μεγάλες κρίσεις.

Μετά τη Σύρο και τη Μυτιλήνη, η μοίρα του Στάθη Μάστορα, στην οποία πίστευε σε μεγάλο βαθμό, τον μετέθεσε στην Βιάννο, που διήνυε τότε την θαυμαστή περίοδο του Διαφωτισμού της (του Μεσοπολέμου).

Μαζί με τους υπόλοιπους καθηγητές του ζωοφόρου Σχολείου της, που λόγω της μεγάλης απόστασης από το Ηράκλειο και του κάκιστου οδικού δικτύου, έμεναν στη Βιάννο ενισχύοντας τις εκδηλώσεις του πολιτισμού και τις οικονομικής, πνευματικής και κοινωνικής της ανόδου, ώθησε με τα σπάνια πνευματικά και επιστημονικά του προσόντα τον Διαφωτισμό της στα ύψη. Γοητεύτηκε από τη φύση, την Ιστορία, το λαογραφικό πλούτο της, το καυστικό χιούμορ των Βιαννιτών, την ιδιότυπη ευστροφία τους, την κουλτούρα τους και προπάντων τη δημοκρατική συλλογικότητά τους και την πολιτική ωριμότητα πολλών. Κυρίως από την ωριμότητα των πτυχιούχων και των φοιτητών της, που ηύξανε το σχολείο της και -τολμώ να πω - οι ταξικές αντιθέσεις της κοινωνίας της. Γιατί η Βιάννος διέθετε και μια μικρή «αστική τάξη».

Ο Στάθης Μάστορας, κάποτε πετώντας, αλλά συνήθως πατώντας στην πρακτική καθημερινότητα, προσγειώθηκε στη Βιάννο ζητώντας μιαν άλλη όψη της ζωής (απλούστερη;), αφού το 1929 παντρεύτηκε και έκανε παιδιά με τη Κατίνα Χλειουνάκη, μια γυναίκα δοτική, έξυπνη, άξια για να στηρίξει έναν ευαίσθητο, ίσως και ευάλωτο, συνεχώς αμφισβητούντα άνδρα και τα δυο θαυμάσια παιδιά τους, τον Μιχάλη και τη Μαργαρίτα. Για την συντήρηση της οικογένειας του στα μαύρα χρόνια της κατοχής, ο εξαίρετος επιστήμων, μουσικός και ποιητής πατέρας τους, Στάθης Μάστορας, έκανε ιδιαίτερα μαθήματα στο χωριό Άγιος Βασίλειος της Βιάννου, την τραγική ημέρα του Σταυρού (14-9-1943). Εκεί οι Γερμανοί τον έβαλαν στη σειρά και τον τουφέκισαν (αντίποινα για τη μάχη της Σύμης 12-9-43).

Ο Στάθης Μάστορας, όπως φαίνεται, είχε μελετήσει τον οικουμενικό, ευρωπαϊκό και ελληνικό πολιτισμό και ως μουσικός την άνθιση της μουσικής σύνθεσης στη Γερμανία, αν και υπήρξε ένας από τους δύο διερμηνείς των Γερμανών της Βιάννου και έκανε ότι ήταν δυνατόν να διευκολύνει τους κατοίκους της (Κατσαράκη Ν. Απομνημονεύματα). Δεν είχε αντιληφθεί απολύτως την πολιτική πορεία της ναζιστικής Γερμανίας και την δύναμη του φασισμού, το μέγεθος της ανθρώπινης αλλοτρίωσης και της μετάλλαξης.

Ήλπιζε, λοιπόν, πως κατά την υπόσχεσή τους δεν θα σκότωναν τους κατοίκους των χωριών της Επαρχίας Βιάννου και της Δυτικής Ιεράπετρας, αν τους έβρισκαν στα σπίτια τους. Έτσι, παρά τις παραινέσεις δεν κρύφτηκε.

Ωστόσο, δεν τα έχασε καθόλου, όταν στήθηκε βίαια μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Κινητοποιήθηκαν οι αξίες του, η αξιοπρέπειά του, ο πατριωτισμός του. Κι έπεσαν όλοι τους τραγουδώντας τον Εθνικό Ύμνο, δίδοντας εκείνος το ρυθμό - δίμετρος με το μέτωπο ψηλά - μουσικός ως την τελευταία του στιγμή και άφοβος.

Ο στοχαστής, ο διανοούμενος, ο δάσκαλος, ο δημιουργός Στάθης Μάστορας με την πολύπλευρη προσωπικότητά του πρόσφερε στη δεκτική Βιάννο τα λαμπρά στοιχεία της πλούσιας προσωπικότητάς του.

Πήρε όμως και ο ίδιος από τη συλλογικότητα της κοινωνίας της τη μεγαλύτερη ανοιχτοσιά, που του περιόριζε η στοχαστική καλλιτεχνική του εσωστρέφεια. Έδωσε τα φώτα της μαθηματικής του γνώσης, της ελεύθερης σκέψης, τη λατρεία της Τέχνης, της πνευματικότητας και της ευαισθησίας, όχι μόνο στο Γυμνάσιο της Βιάννου, που ευγνώμον σήμερα τον τίμησε παίρνοντας το όνομά του. Αλλά και σε όλη την κοινωνία, που κατάλαβε την χαρισματική του ιδιαιτερότητα και τον αγάπησε τόσο πολύ, που ονομάζει την χορωδία της ‘’Στάθης Μάστορας’’ και διά του αιωνίου Συλλόγου της, ‘’Διαβάτης’’, εξέδωσε ‘’άπαντα’’ τα ποιήματά του. Είναι σε μια ωραία έκδοση, αγκαλιασμένα από μεστά βοηθητικά κατατοπιστικά κείμενα. Κείμενα βιαννιτών διανοητών. Και από τα πονεμένα γραπτά των παιδιών του, που η άξια μητέρα τους τα στήριξε πολύμορφα, όπως έκαναν οι τραγικές γυναίκες της Βιάννου - αιώνιο σύμβολο της Άγιας Μάννας.

Εκεί στα κείμενά τους ακούμε την διαχρονική αντιπολεμική κραυγή των παιδιών του Πολέμου, που μεγαλώνουν χωρίς το γονιό τους, νιώθουμε το κόστος της απουσίας του, το χωρίς χρονικά όρια. Γιατί, τα παιδιά του τα πονεί ισόβια το κενό της έλλειψης του Πατέρα, του γονιού.

Ο Διαφωτισμός της Βιάννου στο Μεσοπόλεμο έχει μέσα του και την προσφορά του Στάθη Μάστορα, σύμβολο της προσπάθειας όλων των εκπαιδευτικών και των άλλων υπαλλήλων, που ‘’αναγκαστικά’’ λόγω της απόστασης από το Ηράκλειο, διέμεναν στη Βιάννο, ανεβάζοντας θεατρικές παραστάσεις και άλλες εκδηλώσεις και ανταλλάσοντας απόψεις με τον ανήσυχο πνευματικό (και όχι μόνο) κόσμο της Βιάννου.

Εκείνο, το βράδυ (στις 26-7-2026), που άνοιξε τα εφετινά ‘’Κονδυλάκεια’’, νιώσαμε κοντά μας στο θέατρο του Κερατόκαμπου, με την καλύτερη συμμετοχή της φύσης τον ποιητή, μουσικό, μαθηματικό Στάθη Μάστορα.

Τον είδαμε να αγωνίζεται για την προκοπή των μαθητών του και της όλης Κοινωνίας, και να προστατεύει ως γλωσσομαθής διερμηνέας τους βιαννίτες από την αυθαίρετη βία των Γερμανών, να αγωνίζεται μέσα στην πείνα της Κατοχής για το ψωμί της οικογένειάς του και να πέφτει χωρίς φόβο -ασυμβίβαστος αξιοπρεπής - ηρωικά κάτω από τις λυσσασμένες σφαίρες του Ναζισμού.

Η ωραία εκδήλωση που οργάνωσε ο ιστορικός Δήμος με τους φορείς τους κοινωνίας του, οι μεστές ομιλίες και τα μαγευτικά τραγούδια της Χορωδίας ‘’Στάθης Μάστορας’’, στόλισαν όπως έπρεπε την παρουσίαση των ποιημάτων του, που εξέδωσε ο ‘’Διαβάτης’’, ο οποίος μεσουρανούσε στην εποχή του ερχομού του Στάθη Μάστορα στη Βιάννο.

Και ο τιμώμενος θα ‘λεγες πως συνέχισε να ζει στον πρωτότοκο γιο του Μιχάλη που δέσποζε στη βραδιά, εκπροσωπώντας τη δική του οικογένεια της αγαπημένης του αδελφής του Ρίτας Μάστορα - Κατσαράκη. Και συνέχιζε να ζει με ό, τι άφησε φεύγοντας ηρωικά ο τιμώμενος ποιητής, μουσικός, επιστήμονας, δάσκαλος και φλογερός πατριώτης.

Η Κοινωνία και οι Αρχές της Βιάννου, μαζί και όσοι άλλοι δρουν όμοια δείχνουν το δρόμο της συνέχειας της συνέχειας της ιστορίας και του πολιτισμού στους δύσκολους καιρούς μας παρά τις αντιξοότητες. Αν το αναγνωρίζομε, όταν το συναντούμε δυναμώνουμε και εξασφαλίζουμε την αναγκαία συνέχιση του δύσκολου εγχειρήματος.

*Η κ. Άννα Μανουκάκη - Μεταξάκη είναι φιλόλογος, συγγραφέας και ιστορική ερευνήτρια