Σε μια σεμνή τελετή, που διοργάνωσε η Ενορία Βαχού Βιάννου, τελέστηκε μνημόσυνο στη μνήμη των εκτελεσθέντων.
Στην εκδήλωση παραβρέθηκαν ο Δήμαρχος Βιάννου Παύλος Μπαριτάκης, ο Αντιδήμαρχος Μπάμπης Κονδυλάκης, ο Πρόεδρος της Δημοτικής Κοινότητας Γιάννης Πνευματικάκης, ο Πρόεδρος της Ένωσης Θυμάτων Ολοκαυτώματος Αριστομένης Αρ. Συγγελάκης, ο Συγγραμματέας του Εθνικού Συμβουλίου Διεκδίκησης Γερμανικών Οφειλών Αριστομένης Ι. Συγγελάκης και κάτοικοι του χωριού.
Μετά την επιμνημόσυνη δέηση, ο ιερέας πατέρας Εμμανουήλ Ραπτάκης είπε τα ακόλουθα:
Συμπληρώθηκαν φέτος 83 χρόνια… Η ζωή των προγόνων μας, οι αυτοθυσίες που έκαναν για το κοινωνικό σύνολο, για την πατρίδα, για το ύψιστο αγαθό της ελευθερίας, δίνουν μέχρι τις μέρες μας ως καταλύτης, ως παρακαταθήκη και ιερή υποχρέωση, στο διηνεκές, απέναντί τους. Αυτή την υποχρέωση και τον φόρο τιμής, καλούμαστε και φέτος, Σεπτέμβρη 2026, να αποδώσουμε, κλείνοντας το γόνυ ευλαβικά, για τους νεκρούς μας, τους αθάνατους νεκρούς του ολοκαυτώματος της επαρχίας Βιάννου και της Δυτικής Ιεράπετρας, τον Σεπτέμβρη του 1943.
Εκείνος ο «μαύρος» Σεπτέμβρης ήταν για την Βιάννο και την Δυτ. Ιεράπετρα, ο χειρότερος στην Ιστορία τους. Ολόκληρη η επαρχία πυρπολήθηκε, εκτελέσθηκαν άνδρες, γυναίκες, παιδιά, ακόμα και υποζύγια από τα χωριά, εκτελέστηκαν. Περί τα 10 χωριά πυρπολήθηκαν και καταστράφηκαν και περί τα 1.000 σπίτια καταστράφηκαν ολοσχερώς. Εξ ου και η έκφραση τα «καμένα χωριά». Οι μνήμες είναι νωπές και το χώμα μυρίζει ακόμη, λες και δεν στέγνωσε, μετά από τόσα χρόνια. Ακόμη και σήμερα, δεν υπάρχει σαφής εικόνα, μια ξεκάθαρη απάντηση για το τι έφταιξε. Αποτίνοντας φόρο τιμής σε αυτούς που έχασαν την ζωή τους, αλλά και σε αυτούς που έμειναν πίσω και πάλεψαν για να συνεχιστεί, η ζωή της επαρχίας, ας θυμίσουμε, σύντομα, τα γεγονότα, όπως καταγράφονται στις πηγές. Η αιτία ήταν, η αντίσταση ολόκληρης της επαρχίας από την πρώτη μέρα της κατοχής. Όπως έχει γράψει ο αείμνηστος Γ. Δ. Χρηστάκης, ακούραστος ερευνητής της τοπικής ιστορίας, πολύ πριν γίνει το επεισόδιο στο φυλάκιο της Σύμης, ο Διοικητής της Γερμανικής αστυνομίας στο νομό Ηρακλείου, Χάρτμαν, είχε απειλήσει με καταστροφή την επαρχία λόγω της αντίστασης που εξαπλώνονταν. «Θα την κάψω την Βιάννο, γιατί υπάρχει εκεί οργανωμένη αντίσταση και υποθάλπουν αντάρτες Άγγλους και γιατί είναι φωλιά ανταρτών στα βουνά της». Αφορμή ήταν η επίθεση των ανταρτών εναντίον του γερμανικού φυλακίου της Κάτω Σύμης και η εξουδετέρωσή του. Στις 12 Σεπτεμβρίου, μια Γερμανική στρατιωτική μονάδα κατευθύνεται στην περιοχή και συγκρούεται με τις αντάρτικες μονάδες, στην είσοδο της Κάτω Σύμης. Οι Γερμανοί έπαθαν μεγάλες απώλειες σε νεκρούς, τραυματίες και αιχμαλώτους. Η αντίδραση των Γερμανών ήταν άμεση. Την επόμενη μέρα, 13 Σεπτεμβρίου, Γερμανικές δυνάμεις από Ηράκλειο και Ιεράπετρα, καταφθάνουν στην Βιάννο. Μετά την επίθεση στη Σύμη, ο Γερμανός στρατηγός, Διοικητής του φρουρίου Κρήτης, Φράιντριχ-Βίλχελμ Μύλλερ (γνωστός ως ο σφαγέας της Κρήτης), διατάζει τις στρατιωτικές δυνάμεις που έστειλαν στην Βιάννο: «Καταστρέψτε την επαρχία Βιάννου. Εκτελέστε πάραυτα, χωρίς διαδικασία τους άρρενες που είναι πάνω από 16 ετών και όλους όσους συλλαμβάνονται στην ύπαιθρο, ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας».
Στις 14 έως τις 16 Σεπτεμβρίου 1943, ξεσπά η ασύλληπτη Ναζιστική Θηριωδία, το ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ της Βιάννου, το δεύτερο μεγαλύτερο της Ελλάδος, μετά των Καλαβρύτων. Εκτελέστηκαν 461 άτομα, επίσημα καταγεγραμμένα, ενώ πηγές αναφέρουν 500 άτομα. Άνδρες, νέοι, γυναίκες, παιδιά, εγκυμονούσες γυναίκες, ακόμη και υποζύγια των χωριών εκτελέστηκαν. Οι μαύροι σταυροί σε κάθε σπίτι, είναι τόσοι, όσα και τα θύματα της κάθε οικογένειας. Δεν δείλιασαν, δεν λιποτάκτησαν!!! Έστησαν το κορμί τους, σήκωσαν το κεφάλι τους ψηλά, όσο και το φρόνημά τους έδειξαν το ανυπότακτο και αδούλωτο της ψυχής τους, έψαλαν τον Εθνικό Ύμνο, την ώρα που οι σφαίρες των Ναζί τους θέριζαν!!!
«Οι Κρητικοί, όταν βρίσκονται μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα, έχουν πάνω τους κάτι το μυθώδες. Είναι τόσο περήφανοι την τραγική εκείνη ώρα του θανάτου, που είναι αδύνατο να μην τους θαυμάσεις»…
Οι γυναίκες, ανήμπορες από τον μεγάλο πόνο, βρήκαν δύναμη και κουράγιο, φρόντισαν και έθαψαν τους νεκρούς ήρωες, (ό,τι είχε απομείνει ...... και από την χαριστική βολή όπως επιβάλλεται. Στις γυναίκες αυτές, ως σύζυγο, μητέρα, αδελφή, αξίζει εδώ τιμή και ευγνωμία, στους αιώνες. Χήρες και εκείνες. Πάλεψαν με όλα τα στοιχεία της επόμενης μέρας, σήκωσαν τον σταυρό του πένθους, της ορφάνιας, της φτώχειας, της εξαθλίωσης, φόρεσαν δια βίου το μαύρο τσεμπέρι, ανέλαβαν τις ευθύνες και του άνδρα και της γυναίκας, ανέθρεψαν τα παιδιά τους τίμια και τα κατάφεραν!!!
«Δεν σας αφήσαμε άπλυτους, άθαφτους, όλο αίματα και τρύπες και χώματα. Αν μπορείτε ακούστε την σιωπή μας αδέλφια και ΣΥΓΧΩΡΕΣΤΕ μας !!!!» Λέει ο Νικηφόρος Βρεττάκος.
Ακολούθησε στις 14 Οκτωβρίου 1943, το κάψιμο 10 χωριών και πάνω από 1.000 σπίτια καταστράφηκαν ολοσχερώς, με την παντελή εξαθλίωση, φτώχεια και απόγνωση να ακολουθήσει. Τα όσα δραματικά εξελίχθηκαν εκείνες τις μέρες στα χωριά της Βιάννου και της Δυτ. Ιεράπετρας, περιγράφει και η «Έκθεσις της εννεαμελούς επιτροπής διαπιστώσεως ωμοτήτων εν Κρήτη» που συνέταξαν ο Ν. Καζαντζάκης, ο Ι. Κακριδής και Ι. Καλιτσουνάκης οι οποίοι εστάλησαν από τότε κυβέρνηση του Πέτρου Βούλγαρη, στην Κρήτη, για να καταγράψουν τα όσα είχε υποστεί το νησί. Η καταγραφή ξεκίνησε στις 29 Ιουνίου 1945 και ολοκληρώθηκε 6 Αυγούστου 1945. Η έκθεσις είναι πολύ λεπτομερής σε σχέση με όλα τα γεγονότα!!!! Αναφέρονται πολλά ονόματα ανθρώπων που εκτελέστηκαν, ακόμη και ο τρόπος εκτέλεσής τους. Αναφορές για τις καταστροφές που υπέστη κάθε χωριό και μετά, λεηλάτησαν τα σπίτια από σκεύη και πολύτιμα αντικείμενα.
Φρικιαστικές οι λεπτομέρειες για την περισυλλογή των διαλυμένων πτωμάτων, από τις γυναίκες και την ταφή τους, ακόμη και σε ομαδικούς τάφους, (μερικοί παρέμειναν άταφοι και κατασπαράχθηκαν υπό των κυνών).
Την παρέδωσαν στην τότε κυβέρνηση, που όμως ουδέποτε αξιοποιήθηκε. Το κείμενο της έκθεσης εκδόθηκε, 38 χρόνια μετά, το 1983, από τον Δήμο Ηρακλείου. Ο στρατηγός Μύλλερ συνελήφθη από τον Κόκκινο στρατό, στην Ανατολική Πρωσία και εκδόθηκε στην Ελλάδα, μαζί με τον Μπρούνο Μπράουερ, όπου καταδικάστηκαν σε θάνατο στις 9 Δεκεμβρίου του 1946. Εκτελέστηκαν στις 20 Μαΐου 1947. Κανείς άλλος δεν διώχτηκε για τα εγκλήματα αυτά, ενώ ουδέποτε δόθηκε κάποια αποζημίωση.
Το μήνυμα της θυσίας σας, είναι πάντα επίκαιρο και προσταγές, ειδικά στους χαλεπούς καιρούς μας, να μην ξεχνάμε και να επαγρυπνούμε. Αλλά να θέτουμε τον πήχη πάντα ψηλά, πιο ψηλά από ό,τι μπορούμε, για την: Ελευθερία, τη Δημοκρατία και τις αιώνιες αξίες της ζωής !!!! Δεν σας ξεχάσαμε και δεν θα αφήσουμε τον χρόνο να σβήσει από την μνήμη μας την μεγάλη θυσία. Θα σας ευγνωμονούμε, γενιές γενεών, για την θυσία σας που έγινε: Ελπίδα, φως και χρέος παλαιών και νέων, που δεν τελειώνει ΠΟΤΕ !!! Σας παρακαλούμε, όπως στον «Ύμνο της Βιάννου» «Αδέλφια, σαν θα πάτε στη Βιάννου τα χωριά μηνύματα μην πάτε, θα πάρουνε φωτιά ....» Ας είναι Αιώνια η μνήμη τους και ας αναπαυθούν εν ειρήνη».
Σύντομη ομιλία έκανε και ο κ. Αριστομένης Ι. Συγγελάκης και ακολούθησε η κατάθεση στεφάνων.
Η σεμνή εκδήλωση έκλεισε με την τήρηση ενός λεπτού σιγή και τον εθνικό ύμνο.
