Επιστρέφουν οι Αρχαιολογικοί Θησαυροί του Αφρατίου

Πέντε μοναδικά χάλκινα ευρήματα από τη μεγάλη λαθρανασκαφή του 1964 επιστρέφουν στην Κρήτη από τη Νέα Υόρκη

Πέντε αρχαία αντικείμενα που συνδέονται τεκμηριωμένα με τη μεγάλη λαθρανασκαφή του 1964 στο Αφρατί επιστρέφουν στην Κρήτη από τις Ηνωμένες Πολιτείες και θα καταλήξουν στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Πρόκειται για δύο χάλκινα κράνη και τρεις χάλκινες μίτρες, αντικείμενα της πολεμικής εξάρτυσης των αρχαίων Κρητών, τα οποία χρονολογούνται στον ύστερο 7ο αιώνα π.Χ.

Η εξέλιξη αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου επαναπατρισμού 15 ελληνικών αρχαιοτήτων από τις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες είχαν απομακρυνθεί παράνομα από την Ελλάδα. Η παράδοσή τους πραγματοποιήθηκε στις 21 Σεπτεμβρίου 2026 σε ειδική τελετή στην Εισαγγελία του Μανχάταν. Με τη νέα επιστροφή, ο αριθμός των ελληνικών αρχαιοτήτων που έχουν επαναπατριστεί από τις ΗΠΑ, με αποφάσεις της Εισαγγελίας του Μανχάταν από το 2022, φτάνει πλέον τις 179.

Πέντε ευρήματα από το Αφρατί

Τα πέντε αντικείμενα που αφορούν άμεσα τη Βιάννο είναι ιδιαίτερα σημαντικά. Πρόκειται για δύο χάλκινα κράνη και τρεις χάλκινες μίτρες, με έκτυπη διακόσμηση, τα οποία ανήκουν στην αρχαϊκή περίοδο και χρονολογούνται στον ύστερο 7ο αιώνα π.Χ. Οι μίτρες αποτελούσαν προστατευτικά μεταλλικά ελάσματα που κρέμονταν από τη ζώνη του πολεμιστή και προστάτευαν το κάτω μέρος της κοιλιάς. Τα συγκεκριμένα αντικείμενα φέρουν εντυπωσιακές παραστάσεις, μεταξύ άλλων αλόγων, φτερωτών αλόγων και σφιγγών, ενώ δύο από τις μίτρες φέρουν και επιγραφές με τα ονόματα των αφιερωτών τους. Δεν πρόκειται, επομένως, για απλά αρχαία μεταλλικά αντικείμενα. Αποτελούν τμήματα ενός σημαντικού συνόλου αρχαϊκής κρητικής μεταλλοτεχνίας, που συνδέεται με την πολεμική και κοινωνική ταυτότητα των αριστοκρατών της εποχής.

Η λαθρανασκαφή που άλλαξε την ιστορία των ευρημάτων

Η σύνδεση των πέντε αντικειμένων με το Αφρατί της Βιάννου δεν αποτελεί υπόθεση. Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού και το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, τα αντικείμενα συνδέονται τεκμηριωμένα με εκτεταμένη λαθρανασκαφή που πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 1964 στον λόφο του Προφήτη Ηλία, στο Αφρατί. Η ταυτοποίηση έγινε ύστερα από έρευνα της Διεύθυνσης Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών Αγαθών του Υπουργείου Πολιτισμού. Για την έρευνα αξιοποιήθηκαν αρχαιολογικές και ιστορικές δημοσιεύσεις, αρχειακό υλικό, υπηρεσιακά έγγραφα και τηλεγραφήματα προς τις αστυνομικές Αρχές, αλλά και στοιχεία από κατασχέσεις αρχαιοτήτων που είχαν πραγματοποιηθεί στην ίδια περιοχή. Με αυτόν τον τρόπο κατέστη δυνατό να τεκμηριωθεί η προέλευση των αντικειμένων και η παράνομη διακίνησή τους εκτός Ελλάδας.

Από το Αφρατί στη Νέα Υόρκη

Τα αρχαία αντικείμενα βρέθηκαν τελικά στις Ηνωμένες Πολιτείες και συνδέθηκαν με τη συλλογή του Metropolitan Museum of Art της Νέας Υόρκης. Σήμερα το ίδιο το Metropolitan Museum καταγράφει τις τρεις μίτρες ως κρητικές, της ύστερης αρχαϊκής περιόδου, ενώ αναφέρει ότι βρέθηκαν στην Κρήτη μαζί με τα δύο χάλκινα κράνη. Η επιστροφή τους στην Ελλάδα αποτελεί πλέον πραγματικότητα. Και εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο στοιχείο για τη Βιάννο. Τα κομμάτια ενός αρχαιολογικού συνόλου ξανασμίγουν. Η υπόθεση δεν τελειώνει με την επιστροφή των πέντε αντικειμένων. Άλλα ευρήματα από την ίδια λαθρανασκαφή του 1964 είχαν κατασχεθεί στο παρελθόν από τις ελληνικές Αρχές και βρίσκονται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Αυτό σημαίνει ότι τα πέντε αντικείμενα που επιστρέφουν από τις Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν πλέον να επανενωθούν με άλλα ευρήματα που προέρχονται από την ίδια αρχαιολογική θέση και την ίδια λαθρανασκαφή. Ένα αρχαιολογικό σύνολο που διαλύθηκε πριν από περισσότερα από 60 χρόνια εξαιτίας της παράνομης ανασκαφής και της διακίνησης αρχαιοτήτων αρχίζει, έστω και μετά από έξι δεκαετίες, να αποκαθίσταται.

Δεν επιστρέφουν στο Αφρατί – αλλά επιστρέφουν στην Κρήτη

Σημαντικό είναι να διευκρινιστεί ότι τα αντικείμενα δεν επιστρέφουν στο ίδιο το Αφρατί. Ο προορισμός τους είναι το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, όπου ήδη φυλάσσονται άλλα ευρήματα από την ίδια λαθρανασκαφή. Εκεί θα ενταχθούν στο αρχαιολογικό και μουσειακό σύνολο της Κρήτης. Με άλλα λόγια, οι θησαυροί του Αφρατίου επιστρέφουν στον τόπο τους με την ευρύτερη έννοια: στην Κρήτη και στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, κοντά στα υπόλοιπα ευρήματα που συνδέονται με την ίδια ιστορία. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τη Βιάννο. Γιατί η ιστορία αυτών των αντικειμένων δεν ξεκινά στη Νέα Υόρκη. Δεν ξεκινά σε κάποιο αμερικανικό μουσείο. Ξεκινά στον λόφο του Προφήτη Ηλία, στο Αφρατί της Βιάννου. Εκεί, πριν από περισσότερα από 60 χρόνια, ένα σημαντικό κομμάτι της αρχαιολογικής κληρονομιάς του τόπου απομακρύνθηκε παράνομα. Σήμερα, πέντε από αυτά τα αντικείμενα επιστρέφουν στην Κρήτη. Και μαζί τους επιστρέφει και ένα κομμάτι της ιστορίας του Αφρατίου και της Βιάννου. Οι θησαυροί δεν επιστρέφουν στον λόφο όπου βρέθηκαν. Επιστρέφουν όμως στην Κρήτη. Και για πρώτη φορά μετά από έξι δεκαετίες, τα κομμάτια ενός αρχαιολογικού συνόλου που διασκορπίστηκε από τη λαθρανασκαφή του 1964 έχουν τη δυνατότητα να βρεθούν ξανά μαζί.