Απέναντι στον φασισμό – και τότε και τώρα και πάντα

Η 28η Οκτωβρίου, ημέρα που ξεκίνησε το έπος του '40, και ο αντιφασιστικός αγώνας που ακολούθησε, αποδεικνύουν ότι όταν χρειαστεί, οι λαοί είναι αυτοί που κάνουν τη διαφορά

Γράφει ο Λευτέρης Θ. Χαραλαμπόπουλος*

Από τις 28 Οκτωβρίου η χώρα μας επί της ουσίας δεν βρέθηκε απλώς να πολεμάει τους Ιταλούς εισβολείς. Βρέθηκε να πολεμάει τον φασισμό και τον ναζισμό, όπως τον εκπροσωπούσαν οι δυνάμεις του Άξονα. Η επίθεση της Ιταλίας δεν ήταν απλώς μια επιθετική ιμπεριαλιστική ενέργεια. Ήταν και τμήμα της προσπάθειας των φασιστικών δυνάμεων να φτιάξουν μια Ευρώπη και έναν κόσμο όπως τον ήθελαν: ολοκληρωτικό, αυταρχικό, ρατσιστικό, κατά των Εβραίων, των Ρομά, όλων των «κατώτερων λαών», αλλά και των κομμουνιστών και όσων ήθελαν δημοκρατία και ελευθερία. Αυτή η ιδεολογία οδηγούσε στην εδαφική επεκτατικότητα, αυτή οδήγησε τον Χίτλερ στο να επιτεθεί στην Πολωνία και να βάλει σε κίνηση τη μηχανή του πολέμου, αυτή έκανε τον Μουσολίνι να επιτεθεί στην Ελλάδα.

Δεν είναι μόνο ότι ο ελληνικός λαός έβαλε απέναντί του τον φασισμό. Ο ίδιος ο τρόπος που αγωνίστηκε, ο ενθουσιασμός που έδειξε, τα όνειρα που έκανε για το τι θα σήμαινε η νίκη, πήγαιναν πολύ πέρα από τα πεδία των μαχών και αφορούσαν το όραμα μιας χώρας με δημοκρατία και δικαιοσύνη. Γι’ αυτό αγωνίστηκαν και όχι γιατί τους ενέπνευσε η κυβέρνηση Μεταξά, μια στυγνή δικτατορία που στην πραγματικότητα οραματιζόταν μια ελληνική εκδοχή φασισμού.

Όλα αυτά δεν αφορούν μόνο τον πόλεμο στο αλβανικό μέτωπο, αλλά και όλον τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο συνολικά. Έναν πόλεμο στο οποίο οι φιλελεύθερες δημοκρατίες συμμάχησαν με την κομμουνιστική Σοβιετική Ένωση και τα κινήματα αντίστασης για να νικήσουν τον φασισμό και τον ναζισμό. Και μπορεί σήμερα, με όλο το κύμα ιστορικού αναθεωρητισμού, πρώτα και κύρια στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση, και την εξίσωση ναζισμού και κομμουνισμού, όλα αυτά να γίνεται προσπάθεια να ξεχαστούν, όμως η ιστορία δεν διαγράφεται. Ο πόλεμος εκείνος είχε μια σαφή διαχωριστική γραμμή που από τη μια είχε τον φασισμό και τον ναζισμό και από την άλλη τις αντιφασιστικές δυνάμεις.

Στις μέρες μας ο φασισμός σηκώνει κεφάλι ξανά. Με διάφορες μορφές αλλά το ίδιο επικίνδυνος, αντιδραστικός και αποκρουστικός. Ακόμη χειρότερα: σε αρκετές περιπτώσεις τον δρόμο για την επιστροφή του τον στρώνουν «συστημικές» ακόμη και «κεντρώες» δυνάμεις. Και μπορεί οι σημερινοί φασίστες να φοράνε κουστούμι και να μην αρέσκονται να περπατάνε με «βήμα χήνας», όμως δεν είναι λιγότερο επικίνδυνοι.

Και όπως έδειξε το έπος του 1940, αλλά και η εποποιία της Εθνικής Αντίστασης που ακολούθησε, η αποτελεσματικότερη απάντηση στον φασισμό είναι αυτή που έρχεται από τον ίδιο τον λαό, τη δική του κινητοποίηση. Αυτή ήταν που έκανε τη διαφορά στην Αλβανία, απέναντι σε έναν ισχυρό στρατό, αυτή ήταν που στη διάρκεια της Κατοχής έκανε τον λαό να αντέξει στην πείνα και να αντισταθεί πολύμορφα στις δυνάμεις κατοχής και τους ντόπιους συνεργάτες τους.

Αυτό το πνεύμα της αντίστασης, της συλλογικότητας και της ελπίδας καταγράφηκε ξανά αρκετές φορές: στη «Χαμένη Άνοιξη» των αγώνων της δεκαετίας του 1960, στο Πολυτεχνείο του 1973, στους αγώνες της Μεταπολίτευσης, στην αλληλεγγύη και τη διαμαρτυρία ενάντια στα Μνημόνια. Αρκετές άλλες στιγμές φαινόταν να υποχωρεί, οι άνθρωποι να είναι κουρασμένοι, να κυριαρχεί ο ατομισμός. Όμως, την κρίσιμη στιγμή, εμφανιζόταν ξανά.

Αυτό ακριβώς το πνεύμα χρειαζόμαστε τώρα ξανά. Όχι μόνο γιατί σε όλη την Ευρώπη ο φασισμός σηκώνει κεφάλι, αλλά και γιατί η χώρα είναι σε μια καμπή. Τα χρόνια μετά το 2019 αποδείχτηκαν χαμένα χρόνια και αυτό εξηγεί τη μεγάλη λαϊκή δυσαρέσκεια. Όμως, υπάρχει ο κίνδυνος αυτή να μετατραπεί σε κυνισμό και απάθεια. Χρειάζεται η δυσαρέσκεια και γίνει μαζική κινητοποίηση και μια νέα ελπίδα ότι η συλλογική προσπάθεια θα βγάλει τη χώρα από τη σημερινή κρίση.

Οι άνθρωποι τότε δεν ήταν υπεράνθρωποι. Την ησυχία τους ήθελαν, τις μικρές απολαύσεις της ζωής, την ασφάλεια και τη σιγουριά έψαχναν. Όμως, έτρεξαν στο μέτωπο όπως και μετά μπήκαν στην αντίσταση και βγήκαν στα βουνά παρά τους θανάσιμους κινδύνους.

Η πραγματική αντίσταση και οι βαθιές σημαντικές αλλαγές δεν ξεκινούν από «υπεράνθρωπους», αλλά από καθημερινούς απλούς πολίτες όταν το επιβάλλουν οι συνθήκες και τους μιλά αλλιώς η ιστορία. Γι’ αυτό και σήμερα όταν χρειαστεί, θα αποδείξουν ότι μπορούν να φέρουν την αλλαγή.

*Αναδημοσίευση από το editorial της ιστοσελίδας In.gr

*Ο Πίνακας, εμπνευσμένος από την τραγωδία της Βιάννου, είναι της φίλης κ. Κατερίνας Δαραμιτινού