Τα περιβόλια του Κρεββατά
Οι κάτοικοι του Κρεββατά ήταν στην πλειοψηφία τους γεωργοί. Ειδικά μετά την κατοχή οι γυναίκες που έμειναν έπρεπε να εξασφαλίσουν στα παιδιά τους την καθημερινή τροφή από τα περιβόλια που έφτιαχναν και τα ζώα που διατηρούσαν στο σπίτι τους.
Σε όλες τις περιοχές γύρω από το χωριό, όπου υπήρχε νερό υπήρχαν και περιβόλια. Στον Κάψαλο, στην Πλάκα, στα Πλουμουσιανά, στον Λαχταδιά, στου Χαρκιά το δάσος, στα Ξεβγάρματα, στην Πέρα βρύση (Κατσαύρα), στον Λεβετζανό, στο Γέρο Μέλλιο, στο Αλώνι, στου Τσαγκάρι, στο Χουμάνο και στη Γιαννούλα.
Και σε όλα τα περιβόλια υπήρχαν στις άκριες και οπωροφόρα δένδρα. Λεμονιές, μανταρινιές και πορτοκαλιές, μηλιές, ροδιές, ροδακινιές, αχλαδιές, κυδωνιές, καρυδιές μέχρι και τζιτζιφιές. Στον Κρεββατά υπήρχαν τα παλιά χρόνια όλα τα φρούτα και ορισμένα σε μεγάλες ποσότητες που περίσσευαν και τα πουλούσαν και σε ξένους από τα γειτονικά χωριά.
Όταν ανοίχτηκαν οι δρόμοι ερχόταν με τα αυτοκίνητα και αγόραζαν φρούτα, έμποροι από το Ηράκλειο. Γνωστός ήταν ο Γαρέφαλος που ερχόταν με ένα φορτηγάκι και αγόραζε τα δέσπολα μόλις ωρίμαζαν.
Μόλις έφτανε ο Αύγουστος άρχιζαν την προετοιμασία. Αποφάσιζαν που θα φυτέψουν το περιβόλι τους σε μέρος που να μην φυσά αέρας και να το βλέπει ο ήλιος. Αφού διάλεγαν το κατάλληλο χωράφι το πότιζαν καλά για να μπορούν να το οργώσουν και το άφηναν μια δυο μέρες να στεγνώσει λίγο. Στη συνέχεια το όργωναν με το αλέτρι και τα ζώα, ή αν ήταν μικρό το έσκαβαν με το σκαπέτι, δυο φορές για να μην έχει βόλους. Μετά το διαμόρφωναν και άνοιγαν ίσια αυλάκια. Τα αυλάκια ήθελαν τεχνική για να είναι εντελώς οριζόντια και να μην κατηφορίζουν, ώστε να ποτίζονται καλά όλα τα φυτά με τρεχούμενο νερό. Εκεί φύτευαν, σε κατάλληλες αποστάσεις, φυτά από λαχανικά του χειμώνα: Λάχανα, κουνουπίδια, κεντανέ (πράσα), γούλα (σέσκουλα), ντομάτες, πατάτες, ραπανάκια, μαρουλάκια, παπούλες, σινιάβρι, μαϊντανό και διάφορα άλλα. Τα φυτά τα έπαιρναν από πρασιές που είχαν σπείρει οι ίδιοι ή άλλοι χωριανοί. Κάποια όπως τα φασόλια έσπερναν τους σπόρους, στο οργωμένο χωράφι και μετά από λίγες ημέρες φύτρωναν. Αν είχε πολύ ζέστη, τα σκέπαζαν με ξηρά χόρτα. Το φύτεμα και η σπορά γινόταν πάντοτε στη γέμωση του φεγγαριού, για πλούσια παραγωγή. Η λίπανση όλων γινότανε από την κοπριά των ζώων τους και τα λαχανικά είχαν ιδιαίτερη νοστιμάδα. Τα πότιζαν καθημερινά για μερικές μέρες μέχρι να βλαστήσουν λίγο και μετά δυο φορές την εβδομάδα μέχρι να αρχίσουν οι βροχές.
Για τις πατάτες φύτευαν κομμάτια από παλιές πατάτες που είχαν μικρά φύτρα, έτοιμα να βλαστήσουν. Ορισμένα όπως τα ραπανάκια, τον μαϊντανό, τα ραδίκια και το σινιάβρι, τα έσπερναν ρίχνοντας τους σπόρους σε πρασιές. Κάθε 20 μέρες περίπου, τα σκάλιζαν για να φύγουν τα ζιζάνια και τους έβαζαν λίγη κοπριά για να αναπτυχθούν περισσότερο. Σε ορισμένα φυτά μάζευαν πολύ χώμα κοντά στον κορμό τους (τα φόρτωναν όπως έλεγαν) για να αναπτύξουν πολλές ρίζες. Για τις πατάτες έλεγαν: «Όπως θα φορτωθούν τα φυτά με χώμα , έτσι θα φορτωθούν και οι ρίζες με πατάτες». Τα αυλάκια αυτά είχαν μεγαλύτερη απόσταση ανάμεσα τους.
Καθάριζαν τα φυτά από τα περίσσια και ξεραμένα φύλα τα οποία τα έδιναν σαν τροφή στα ζώα τους.
Όλες οι εργασίες γινόταν πολύ πρωί για να αποφύγουν την ζέστη.
Οι Κρεββατιανοί πριν από χρόνια είχανε κατασκευάσει, σε κάποιες τοποθεσίες, αυτοσχέδια φράγματα (στέρνες) με πέτρες και λάσπη να συγκεντρώνουν τα παραμένοντα νερά των πολλών πηγών για να ποτίζουν τα περιβόλια που είχανε φυτέψει. Σε άλλες περιοχές έπαιρναν το νερό κατ΄ ευθείαν από τα ποτάμια. Σ’ αυτά έτρεχε νερό όλες τις εποχές του χρόνου.
Συγχρόνως και η υπηρεσία της αγρονομίας με συνεργασία της Αγροφυλακής είχαν συντάξει κανονισμό για να έχουν το δικαίωμα όλοι οι χωριανοί να παίρνουν νερό ανάλογα των εκτάσεών τους κάποιες ημέρες της εβδομάδος, ο οποίος και σήμερα υπάρχει. Π.χ. στην τοποθεσία Αλώνι πότιζαν κάθε Δευτέρα, δίπλα στου Λενιού κάθε Τρίτη.
Την ημέρα που είχε πότισμα πήγαιναν και άνοιγαν την στέρνα και το νερό με τον καταπότη από χώμα έφθανε στο περιβόλι τους και από εκεί στα αυλάκια των φυτών. Συνήθως έριχναν ένα τσουβάλι με κοπριά κοντά στον καταπότη και έβαζαν στο διερχόμενο νερό ανάλογη ποσότητα να λιπανθούν τα φυτά για να παράγουν περισσότερα και νόστιμα. Βέβαια πάντα πότιζαν και τα δένδρα. Όταν ανοίχτηκαν οι αμαξιτοί δρόμοι, εκεί που χρειαζόταν να περάσει το νερό τον δρόμο, έφτιαχναν με πέτρες υπόγεια μικρά κανάλια τα κουτούτα όπως τα έλεγαν. Υπεύθυνοι για την κατασκευή τους ήταν αυτοί που τα χρησιμοποιούσαν. Τους καταπότες τους καθάριζαν την άνοιξη με εργασία που επέβαλε το Κοινοτικό Συμβούλιο στα πλαίσια της αγροτικής οδοποιίας.
Τα προϊόντα δεν δεχόταν ψεκασμούς παρά μόνο με πρακτικούς τρόπους, λίγη μπλάβη πέτρα και θειάφι, αντιμετώπιζαν τις ασθένειες των φυτών. Για να μην τρώνε τα λαχανικά τα πουλιά, έβαζαν αυτοσχέδια σκιάχτρα που τα κουνούσε ο αέρας και τα έδιωχναν.
Πάντα κρατούσαν σπόρους και για τον επόμενο χρόνο από όλα τα φυτά που φύτευαν. Οι σπόροι αυτοί δυστυχώς χάθηκαν και αντικαταστάθηκαν από γενετικά τροποποιημένους.
Όταν μεγάλωναν τα λαχανικά, άρχιζαν όποτε χρειαζόταν τη συγκομιδή τους. Επισκεπτόταν το περιβόλι τους κάθε δυο τρείς μέρες και επέστρεφαν στα σπίτια τους φορτωμένοι με όλα τα καλά. Μέχρι την άνοιξη που ξεστάχιαζαν και τα τσιμούλια και άρχιζαν το νέο φύτεμα για το καλοκαίρι. Μετά έδιναν στα ζώα τους και έτρωγαν τα υπολείμματα των φυτών και άφηναν το χωράφι να ξεκουραστεί μέχρι την επόμενη σπορά του.
Επειδή ορισμένοι κάτοικοι του χωριού αλλά και των γειτονικών χωριών δεν επιθυμούσαν να φυτέψουν περβόλια πηγαίνανε όταν απουσίαζαν οι περβολάρηδες ή τη νύχτα και κλέβανε μέρος αυτών για τη διατροφή τους. Υπήρχε όμως προστασία από τον αγροφύλακα της περιοχής που ήταν πάντοτε παρόν μέρα και νύχτα. Συχνά έκανε περιπολίες να προλάβει την κλοπή και όλους που έπιανε να κλέβουν τους έστελνε στον Αγρονόμο. Μόνο τους ανθούς από τις κολοκυθιές επιτρεπόταν να κόψει όποιος προλάβαινε κάθε πρωί από όλα τα περιβόλια. Όποια νοικοκυρά ήθελε να φτιάξει ντολμάδες, ξυπνούσε πολύ πρωί να μαζέψει τους ανθούς πριν την ανατολή του ήλιου γιατί μετά τους έπιαναν τα μυρμήγκια (μελιτάκοι).
Η ίδια διαδικασία επαναλαμβανόταν και την άνοιξη αλλά με άλλα φυτά για τα καλοκαιρινά λαχανικά. Φύτευαν ντομάτες, μπάμιες, μελιτζάνες, κρεμμύδια, μαρουλάκια, πιπεριές. κολοκυθιές, αγκουριές, φασόλια την Μεγάλη Πέμπτη, πατάτες καλοκαιρινές, βλίτα και πολλά άλλα.
Φυσικά χρησιμοποιούσαν άλλο χωράφι αν είχαν. Τα καλοκαιρινά λαχανικά τους έφταναν μέχρι και την περίοδο του φθινοπώρου.
Έτσι όλο τον χρόνο είχαν όλα τα καλά από τα περιβόλια τους
Ορισμένα προϊόντα με αυτοσχέδια επεξεργασία τα αποθηκεύανε για το χειμώνα:
Ντομάτες από τις οποίες έφτιαχναν ντοματοπολτό (πελτέ) και τον αποθήκευαν σε βάζα μέσα σε ελαιόλαδο.
Τα κρεμμύδια τα φύτευαν στη γέμιση του φεγγαριού τον Μάρτιο και τα έβγαζαν στη λίγωση του φεγγαριού τον Αύγουστο. Τα έπλεκαν σε πλεκτές και τα κρεμούσαν στον ήλιο να ξεραθούν καλά. Στη συνέχεια τα κρεμούσαν στην αποθήκη τους και τα είχαν όλο τον χρόνο.
Μπάμιες, πιπεριές, μελιτζάνες και φασόλια που τα αποξήραιναν στον ήλιο το καλοκαίρι. Όλοι οι παλαιότεροι θυμούμαστε τα λιόπαστα τον χειμώνα που μαζεύαμε ελιές.
Τουρσί από πιπεριές, κουνουπίδια και άλλα λαχανικά που διατηρούσαν σε βάζα με ξύδι.
Αποξηραμένα φρούτα στον ήλιο, όπως τις πιταρίδες από σύκα, σταφίδες από σταφύλια, καρύδια.
Ρόδια που διατηρούσαν κρεμασμένα από βούρλα στα μεσοδόκια του σπιτιού μέχρι την επόμενη άνοιξη. Τα χρησιμοποιούσαν στα κόλλυβα των μνημόσυνων.
Τις πατάτες τις έπλεναν, τις έβαζαν σε ξύλινα καφάσια ή σε κοφίνια και τις αποθήκευαν σε σκοτεινό δωμάτιο. Πολλές φορές αν το σπίτι τους ήταν μικρό, τις αποθήκευαν κάτω από το κρεββάτι τους.
Τα λεμόνια τα διατηρούσαν μέσα σε άχυρα ή σε άμμο που έφερναν από τις παραλίες.
Τα καρύδια τα μάζευαν τον Σεπτέμβριο, τα καθάριζαν και τα άπλωναν στον ήλιο να ξεραθούν καλά. Τα αποθήκευαν μετά στα κουρούπια ή στα πιθάρια αν ήταν πολλά όλο τον χρόνο.
Σύκα οι Κρεββατιανοί είχαν πολλά στη τοποθεσία Λυγιά. Τα μάζευαν στο πανηγύρι της Παναγίας στις 8 Σεπτεμβρίου που επισκεπτόταν την περιοχή. Γέμιζαν ολόκληρα κοφίνια και τα έφερναν στο χωριό φορτωμένα στα ζώα τους. Τα άνοιγαν, τα αποξήραιναν στον ήλιο και έφτιαχναν τις πιταρίδες.
Ότι μπορούσε να διατηρηθεί και να αποθηκευτεί το έβαζαν στα πήλινα κουρουπάκια και τα τοποθετούσαν στην αποθήκη σε σκοτεινό μέρος.
Σήμερα ελάχιστα περιβόλια καλλιεργούνται αφού οι περισσότεροι έχουν φύγει στις πόλεις και στις παραλίες και ασχολούνται με άλλα επαγγέλματα. Ο τρόπος καλλιέργειας είναι ο ίδιος με τα ίδια φυτά και το λιγοστό νερό έρχεται στα περιβόλια από τις ίδιες πηγές με ελαστικούς σωλήνες για το πότισμα ο δε καταπότης με το χώμα αποτελεί παρελθόν.
Είχανε και λίγες προβατίνες για το κρέας, το γάλα, το τυρί, την κοπριά τους και τα μαλλιά που πλέκανε ορισμένα ρούχα και κάλτσες, τις κατσίκες για να το γάλα τους και τα ριφάκια τους και τις κότες για τα αυγά τους. Ο γάιδαρος εξυπηρετούσε όλες τις ανάγκες της οικογένειας.
Με την εργατικότητά τους καταφέρανε να μεγαλώσουν τα παιδιά τους και να μην τους λείπει τίποτε.