Σύντομη ιστορική αναδρομή της ιατρικής στην επαρχία Βιάννου

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Προλογικά

Η εξαιρετική έρευνα που ακολουθεί (έχει δημοσιευτεί και στην Ηχώ της Βιάννου) είναι εργασία ενός διακεκριμένου Έλληνα γιατρού ακτινολόγου και ακούραστου ερευνητή της ιστορίας της Ιατρικής, του αείμνηστου Μανώλη Ε. Δετοράκη (1939–2008)

Γεννήθηκε στο Αμαριανό Πεδιάδος Ηρακλείου Κρήτης στις 24 Αυγούστου 1939. Αποφοίτησε με «Άριστα» από το Γυμνάσιο Καστελλίου και ακολούθησε σπουδές στην Ιατρική. Εργάστηκε ως ιατρός ακτινολόγος. Παράλληλα, αφιερώθηκε συστηματικά στη μελέτη και καταγραφή της Ιστορίας της Ιατρικής, συγγράφοντας περισσότερες από 50 μελέτες. 'Εφυγε από τη ζωή το 2008.

Το 2005 κυκλοφόρησε ένα εξαιρετικό εγχειρίδιο, στο οποίο, καταγράφεται "Η σύντομη ιστορική αναδρομή της ιατρικής στην επαρχία Βιάννου. Το εν λόγω εγχειρίδιο τυπώθηκε με ευθύνη του Μορφωτικού Συλλόγου Επιστημών Υγείας του Πανεπιστημίου Κρήτης -Μουσείο της Ιστορίας της Ιατρικής.

"Οι πληροφορίες μας για την άσκηση της Ιατρικής στην επαρχία Βιάννου στο πέρασμα των αιώνων, είναι αρκετά περιορισμένες. Η γεωγραφική απομόνωση και η απουσία σημαντικού κέντρου στην επαρχία αυτή, δεν άφηναν περιθώρια σημαντικής εξέλιξης. Μέχρι τώρα, η αρχαιολογική σκαπάνη, δεν ανέδειξε ιστορικά λατρευτικά ιερά Ιαματικών Θεοτήτων ή ανάλογα ιερά κορυφής, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπήρξαν.

Κατά την Ελληνορωμαϊκή περίοδο, το πλησιέστερο ιερό του Ασκληπιού ήταν στους Αρκάδες, δηλ. κοντά στο σημερινό Αφρατί Πεδιάδος. Εκεί τελούνταν και ειδικοί αγώνες προς τιμήν του θεού, τα Ασκληπιεία. Αναφέρεται δε και η ύπαρξη δημοσίων λουτρών, όπου προσέρχονταν οι λουόμενοι άνδρες και γυναίκες χωριστά, βάσει συγκεκριμένου ωραρίου, όπως μαρτυρεί μια διασωθείσα επιγραφή.

Οπωσδήποτε, η πορεία της ιατρικής διήλθε και εδώ τα γνωστά στάδια εξέλιξης, δηλ. της θρησκευτικής, μαγικής, εμπειρικής και τελευταία της επιστημονικής ιατρικής, με σημαντικούς εκπροσώπους τα τέλη του 19ου και τον 20ό αιώνα.

Ο πρώτος Βιαννίτης γιατρός που αναφέρεται σε πλήθος ιστορικών εγγράφων στις επαναστάσεις του 1866-9 και 1878, ήταν ο Εμμανουήλ Παπαδημητρόπουλος, προφανώς καταγόμενος από τον Πεύκο. Ο Παπαδημητρόπουλος υπογράφει σε διάφορα έγγραφα ως Ιατρός και Αρχηγός Αρκαδίας (Ρίζου). Ως γιατρός και αγωνιστής υπηρέτησε στους απελευθερωτικούς αγώνες της Κρήτης, σε διάφορες περιοχές, στη δε επανάσταση του 1866-9 διήθυνε το Θεραπευτήριον των Επαναστατών στην Αγία Ρουμέλη Σφακίων, με πολλές δυσκολίες λόγω της ελλείψεως χρημάτων και μέσων. Την απόγνωση του ανδρός μαρτυρεί μια επιστολή του προς τη Γενική Συνέλευση και την Προσωρινή Κυβέρνηση της Κρήτης στις 9/7/1867:

«Λυπηρόν είναι να σας γράψω δύο και τρεις φορές να μας στείλετε εξοκόμησιν δια το νοσοκομείον μου εδώ και να μη με αναγνωρίζετε όμως διόλου ούτε απάντησιν δεν μου εδίδατε! Μίαν ημέραν θα μας δείξη η ιστορία. Εγώ κάνω το χρέος μου και υπηρετώ τον αγώνα με αυταπάρνησιν και αφιλοκερδώς. Όλα τα νοσοκομεία διελύθησαν. Εδώ επισωρεύονται όλοι οι πληγωμένοι και ασθενείς, με το Αρκάδι αναχωρούν οι ευρισκόμενοι την νύχτα όλοι και την ιδίαν ημέραν επισωρεύονται 15 και 20 πληγωμένοι και ασθενείς, όπως σας φωτίση ο Θεός κάμετε. Αναθέτω την ευθύνην εις την συνείδησίν σας και ας κρίνη. Αν αγαπάτε, σώσετε τα γράμματα του ταχυδρόμου δια το Ηράκλειον και τα λοιπά όπου διαλαμβάνει. Υπογραφή. Ο Ξένος. Εμμ. Παπαδημητρόπουλος, Ιατρός».

Το έγγραφο αυτό αποδίδει τη δραματική θέση και την απογοήτευση του αγωνιστή γιατρού, που επί πλέον νοιώθει ξένος στην ίδια του την πατρίδα, ενώ εκτελεί ευόρκως τα καθήκοντά του.

Δεν μας είναι ακριβώς γνωστό αν είχε σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο ή αν ήταν ένας δεξιοτέχνης εμπειρικός γιατρός. Το βέβαιο είναι ότι ήταν αναγνωρισμένος γιατρός από τη Γενική Συνέλευση των Κρητών, τόσο στις Επαναστάσεις, όσο και στις ειρηνικές περιόδους. Το 1888 μάλιστα υπηρέτησε ως επαρχιακός γιατρός Βιάννου, αλλά παύτηκε το επόμενο έτος και στη θέση του διορίστηκε ο γιατρός Γεώργιος Καραντινός από το Αμάρι. Πριν από τον Παπαδημητρόπουλο, είχε τοποθετηθεί επαρχιακός γιατρός στη Βιάννο ο Χαράλαμπος Γιαμαλάκης που μετατέθηκε εκεί από την Ιεράπετρα. Οι μεταθέσεις και οι απολύσεις είχαν σαφώς πολιτικά αίτια. Ως γενάρχης, ο Εμμαν. Παπαδημητρόπουλος θα δώσει συνέχεια σε τρεις γενεές γιατρών. Πρόκειται για το γιο του Ιπποκράτη, που έλαβε μέρος στους τελευταίους απελευθερωτικούς αγώνες της Κρήτης και διετέλεσε βουλευτής. Ακολούθησε ο Εμμανουήλ, γιος του Ιπποκράτη και τελευταίος ο νέος Ιπποκράτης, που πέθανε ατυχώς σε ηλικία 51 ετών το 1983.

Ο γιατρός Μιλτιάδης Καψωμένος ή Μυρταίος από την Κέρκυρα, παππούς του Αλέξανδρου Ραπτόπουλου, φέρεται να ασκεί την Ιατρική στη Βιάννο για κάποιο διάστημα, το 2ο μισό του ΙΘ΄ αι. Αργότερα βρίσκεται επίσημα εγκατεστημένος στον Κρουσώνα Μαλεβιζίου (1888).

Στην αυγή του 20ού αι., ο μόνος επίσημος γιατρός που ασκούσε νομίμως τα καθήκοντά του στη Βιάννο, ήταν ο Δημήτριος Ι. Παπαμαστοράκης, (1865-1924) όπως δημοσιεύεται στην επίσημη εφημερίδα της Κρητικής Πολιτείας τον Ιούλιο του 1903. Τότε η επαρχία Βιάννου ανήκε στο νομό Λασιθίου, όπου ασκούσαν την ιατρική επισήμως 16 γιατροί, εκ των οποίων οι 6 στην Ιεράπετρα.

Γόνος της επίσημης οικογένειας Παπαμαστοράκη και γιος του ήρωα Ιωάννη Παπαμαστοράκη που σκοτώθηκε σε μάχη με τους Τούρκους στην Ιεράπετρα τον Ιούλιο του 1878, διέπρεψε ως γιατρός και πολιτικός, δίπλα στον αδελφό του Γεώργιο, διακεκριμένο βουλευτή και αργότερα πρωθυπουργό της Κρητικής Πολιτείας. Το ενδιαφέρον του για την εν γένει πρόοδο της επαρχίας δίπλα στον επιφανή αδελφό του υπήρξε συνεχές, με ιδιαίτερη επιτυχία στην ίδρυση και στέγαση σχολείων, καθώς και του Γυμνασίου Βιάννου.

Ο Νικόλαος Παπα - Γρηγορίου Κονδυλάκης (1875-1969), από τον Κρεββατά, σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, και την άσκησε δόκιμα στην επαρχία Βιάννου με έδρα τον Άγιο Βασίλειο. Κατά τη μακρά ζωή του, μετείχε ενεργά στους κοινωνικούς και εθνικούς αγώνες της Κρήτης και διετέλεσε πρώτος πρόεδρος της Επαρχιακής Επιτροπής στην Εθνική Αντίσταση (1941-4).

Ο Εμμανουήλ Γ. Γρηγοράκης (1890-1966), αριστούχος απόφοιτος της Ιατρικής Σχολής Αθηνών, διακρίθηκε στον κοινωνικό και εθνικό στίβο, με την ενεργό συμμετοχή του στους κοινωνικούς και εθνικούς αγώνες. Πρόσφερε τις πολύτιμες υπηρεσίες του ως γιατρός στην περιοχή της Βιάννου και της δυτικής Ιεράπετρας¹⁵.

Ο γιατρός Μιχαήλ Μύρωνος Βερυκοκκάκης (1891-1984) από τον Αμιρά, έπειτα από μια δύσκολη παιδική και εφηβική ζωή λόγω του θανάτου του πατέρα του, σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, πρόσφερε για δεκαετίες τις πολύτιμες υπηρεσίες του στην επαρχία Βιάννου, με έδρα τον Αμιρά. Διακρίθηκε στον κοινωνικό, επιστημονικό και εθνικό στίβο. Παντρεμένος με τη Μαρία Παπαϊωάννου, απέκτησε τέσσερις γιους, το Μύρωνα, το Μανώλη, το Νίκο και το Γρηγόρη, όλους επιστήμονες. Μια θαρραλέα και κρυστάλλινη δημόσια τοποθέτησή του για την προπαγάνδα των συνταγματαρχών το 1968, και η κατάληξη: «Δεν τους φοβούμαι, δεν τους έχω ανάγκη, ούτε δικαιολογίες, ούτε εξορίες! Ω τλήμων Ελλάς», είχε ως αποτέλεσμα την παραπομπή του στο Στρατοδικείο Χανίων, σε ηλικία μάλιστα 75 ετών. Ήταν μια έκρηξη εθνικού μεγαλείου και άκρατου πατριωτισμού του αείμνηστου γιατρού, που έμεινε ιστορική.

Ο χειρουργός Χριστόφορος Π. Ι. Παπαϊωάννου (1891-1981) από τον Κρεββατά, σπούδασε ιατρική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και μετεκπαιδεύθηκε στο Βερολίνο. Διακρίθηκε στα πολεμικά γεγονότα της Μικρασιατικής εκστρατείας και τιμήθηκε με αριστεία ανδρείας. Μετά την απόλυσή του το 1922, εγκαταστάθηκε στην Ιεράπετρα, όπου παντρεύτηκε την Ουρανία Χαρβαλετάκη. Εκεί ίδρυσε χειρουργική κλινική και αργότερα, μετά την απελευθέρωση το 1944, ίδρυσε το πρώτο Κέντρο Υγείας Ιεράπετρας, που αποτέλεσε τον πυρήνα για την ίδρυση του σημερινού Κρατικού Νοσοκομείου της πόλης. Το ζεύγος Παπαϊωάννου, πρόσφερε πολύτιμες υπηρεσίες στον ιατρικό και κοινωνικό τομέα της ευρύτερης περιοχής Ιεράπετρας και κατέλειπε μνήμη αγαθή. Γιος τους είναι ο διακεκριμένος παιδοκαρδιολόγος Άγγελος Παπαϊωάννου και ο Αλέκος που πέθανε πρόσφατα.

Ο γιατρός Μάνος Γ. Μανδαλάκης (1893-1947), από την Κάτω Βιάννο, σπούδασε εργαζόμενος Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και ειδικεύτηκε στην Αφροδισιολογία – Δερματολογία. Μετεκπαιδεύτηκε στο Παρίσι στην Υδροθεραπεία και Ιατρική Κλιματολογία και διορίστηκε ως Υδρολόγος ιατρός στην Υπηρεσία των Ιαματικών Λουτροπόλεων της χώρας. Διακρίθηκε για την άψογη άσκηση των καθηκόντων του και για το πλούσιο συγγραφικό του έργο, προϊόν συστηματικής έρευνας και μελέτης. Παρών στους κοινωνικούς και εθνικούς αγώνες, ήταν παντρεμένος με την οδοντίατρο Ευαγγελία Παπακυριακού, από την οποία απέκτησε μια κόρη, την Τιτίκα, διακεκριμένη ιατρό αιματολόγο.

Ο Γεώργιος Πολυχρ. Σπανάκης (1894-1986), γεννήθηκε στην Άνω Βιάννο και σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Άσκησε δόκιμα το επάγγελμά του στην ευρεία περιοχή της Βιάννου και συμμετείχε ενεργά στις επιχειρήσεις του Στρατού στη Μικρά Ασία και αργότερα στην Εθνική Αντίσταση.

Ο μαιευτήρας - γυναικολόγος Μενέλαος Λυγνός (1895-1977), καταγόταν από τη γειτονική Έμπαρο. Σπούδασε Ιατρική στην Αθήνα και μετεκπαιδεύτηκε στο Παρίσι. Μετείχε ενεργά και διακρίθηκε στους εθνικούς αγώνες, στη Μικρά Ασία και αργότερα στη Μάχη της Κρήτης και στην Εθνική Αντίσταση. Άσκησε την ειδικότητά του στο Ηράκλειο για πολλά χρόνια και διακρίθηκε στον επιστημονικό και κοινωνικό στίβο, με τη μεγαλοπρεπή του παρουσία, την ευγένεια των τρόπων και την επιστημονική του επάρκεια.

Συνεχίζεται