Με αφορμή την παγκόσμια ημέρα ποίησης (21 Μαρτίου) το Κέντρο Κρητικής Λογοτεχνίας οργάνωσε εκδήλωση ( για ) – συνομιλία με την ποίηση τεσσάρων Κρητών ποιητών: Το Ηράκλειο εκπροσώπησε η Βιαννίτισσα ποιήτρια Μαρίνα Μιχαήλ Χρηστάκη, ενώ τους υπόλοιπους νομούς εκπροσώπησαν ο Νικόλας Ευαντινός ( Λασίθι ), η +Στέλλα-Ροζίτα Κωνσταντίνου-Κοχράκη ( Ρέθυμνο ) και ο Γρηγόρης Γεωργουδάκης ( Χανιά ). Η εκδήπωσε έγινε το Σάββατο 22 Μαρτίου, στην αίθουσα του Επιμελητηρίου Λασιθίου, στον Άγιο Νικόλαο.
Για το έργο της Μαρίνας Μ. Χρηστάκη μίλησε ο γνωστός φιλόλογος κ. Ζαχαρίας Κατσακός του οποίου την ομιλία παραθέτουμε αυτούσια:
«Κυρίες και κύριοι, αγαπητές φίλες και αγαπητοί φίλοι καλησπέρα σας. Θέλω να ευχαριστήσω θερμά το Διοικητικό Συμβούλιου του Κέντρου Κρητικής Λογοτεχνίας, πολύ θερμά τον Πρόεδρό του κ. Κωσταντίνο Μουτζούρη, θερμότατα όμως όλες και όλους εσάς που μας τιμάτε με την παρουσία σας.
Η Μαρίνα Μιχαήλ Χρηστάκη γεννήθηκε στο χωριό Βαχός Βιάννου. Κατοικεί στο Ηράκλειο Κρήτης και είναι πτυχιούχος Τεχνολόγος Γεωπόνος, Ευρωπαϊκόπολιτισμιολόγος και Παιδαγωγός. Έχει μεταπτυχιακό δίπλωμα ειδίκευσης στη Δημιουργική γραφή. Υπηρετεί στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση και είναι καθηγήτρια Τεχνολογίας στο Γυμνάσιο Αρχανών. Δημοσιεύει ποιητικά και πεζά κείμενα σε έντυπα και ηλεκτρονικά λογοτεχνικά περιοδικά. Έργα της έχουν βραβευτεί σε διαγωνισμούς λογοτεχνίας και έχουν συμπεριληφθεί σε διάφορες συλλογικές εκδόσεις. Η ίδια έχει εκδώσει τέσσερα ποιητικά βιβλία από τις εκδόσεις Μανδραγόρας. Το βιβλίο με τίτλο «Αρμενόπετρα», που εκδόθηκε το 2021, έλαβε το βραβείο «Ζαν Μορεάς» πρωτοεμφανιζόμενης ποιήτριας, ενώ το βιβλίο με τίτλο «Χαρτογραφία», που εκδόθηκε το 2023, συμπεριελήφθη στη βραχεία λίστα των λογοτεχνικών βραβείων της Εταιρείας Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης για το βραβείο ποίησης.
Η Μαρίνα Μιχαήλ Χρηστάκη έχει πλούσια κοινωνική δράση. Ήταν, επίσης, υποψήφια στις δημοτικές εκλογές στο Ηράκλειο, τον Οκτώβριο του 2023, με τη δημοτική παράταξη «Δικαίωμα στην Πόλη». Είναι τακτικό μέλος στη Σχολική Επιτροπή Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης του Δήμου Ηρακλείου και εθελόντρια στο «Δικαίωμα στην Πόλη» και στις ομάδες Πολιτισμού (διοργάνωση της δράσης «Ποίηση εν κινήσει», με ανάγνωση ποιημάτων σε γραμμές του αστικού ΚΤΕΛ) και της Ποιότητας ζωής (διοργάνωση του διαγωνισμού "ΑνθίΖΩ την πόλη μου"). Έχει μία κόρη.
Κυρίες και κύριοι, αγαπητές φίλες και αγαπητοί φίλοι, η ποίηση της Μαρίνας Μιχαήλ Χρηστάκη χαρακτηρίζεται πρώτιστα από μία φραστική δομή που αποτελείται από τέσσερις λέξεις. Ποια είναι αυτή, λοιπόν, η φράση που αποτελεί καίριο οδόσημο για την ποίησή της; Πρόκειται για την περιπέτεια της γραφής.
Και στα τέσσερα βιβλία της, η περιπέτεια του λόγου -μολονότι αυτή η περιπέτεια διαλαμβάνει διαφορετικές ποιητικές εκδοχές και εκφράσεις στα βιβλία της- η περιπέτεια του λόγου, λοιπόν, γίνεται το πιο λειτουργικό ποιητικό σήμα γύρω από το οποίο η ποιήτρια θα μνημειώσει τη δική της βιωμένη και γι’ αυτό αληθινή εμπειρία της ζωής. Η ποίηση της Μαρίνας Μιχαήλ Χρηστάκη είναι ποίηση του βιώματος, ποίηση της περισυλλογής και τις απόφανσης. Πρόκειται για ποίηση ενός συγκρατημένου και ενίοτε χαμηλότονου λυρικού στοχασμού και αναστοχασμού. Πρόκειται, τελικώς, για ποίηση της ίδιας της ζωής. Γιατί η ίδια η ποίηση, το αίνιγμα και το μυστήριο της γραφής, δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια περιπέτεια της ίδιας της ζωής. Αυτό πιστεύω ότι θα αναδειχθεί από την προσέγγιση που θα επιχειρήσω στο έργο της.
Ήδη, τούτο, γίνεται φανερό από το πρώτο της βιβλίο που φέρει τον τίτλο «Αρμενόπετρα», δημοσιευμένο το 2021. Σε αυτό το βιβλίο η έννοια «λέξη» αποτελεί το ποιητικό στίγμα γύρω από το οποίο ευδοκιμεί όλος ο ποιητικός στοχασμός της ποιήτριας. Το ποιητικό υποκείμενο αναζητά την ταυτότητα της γραφής που ταυτίζεται με την ταυτότητα του κόσμου. Ακυρώνει πλήρως κάθε εγωτικό σύνδρομο και κάθε ποιητικό εαυτό. Η Χρηστάκη είναι ξεκάθαρη. Μοιάζει σαν να μας εξομολογείται: δεν μιλώ για μένα, μιλώ για την ταυτότητα της γλώσσας, μέσα από την οποία θα προσπαθήσω να αποκωδικοποιήσω την περιπέτεια του κόσμου.
Η ποιήτρια παρατηρεί, λοιπόν, τις λέξεις, τις οπτικοποιεί, όπως για παράδειγμα στους στίχους «Μια λέξη / με ακολούθησε επίμονα / και σκάλωσε στον ώμο μου» ή «Τώρα στο ποτάμι πλέει˙ / το υφαντό της γεμισμένο λέξεις / έχει για βάρκα». Η Χρηστάκη ανακαλύπτει μέσα από τις λέξεις τη συνάφειά τους με την πραγματικότητα, διασύνδεση που θα την οδηγήσει στη διατύπωση της δικής της ποιητικής μυθολογίας. Η λεκτικοποίηση της αναζήτησης αυτής θα αναδείξει, επίσης, μία οντολογία του υπαρξισμού, έτσι θα ονόμαζα τη βαθύτερη αίσθηση που αποκομίζει κανείς και αναδύουν τα ποιήματά της, αίσθηση που βρίσκεται στα ενδότερα του στίχου και που γίνεται φανερή μετά από μελέτη και ουσιαστική ποιητική ιχνηλασία. Η αναζήτηση της περιπέτειας της γραφής είναι η αναζήτηση της ποίησης, τελικώς, και η Χρηστάκη εδώ, στο πρώτο της αυτό βιβλίο, αναγάγει την περιπέτεια της γραφής σε υπαρξιακό πάθος.
Στο δεύτερο βιβλίο της με τίτλο «Ηλιοτυπία», που κυκλοφόρησε το 2022, το ποιητικό υποκείμενο επιχειρεί μία βαθύτερη ενδοσκόπηση όχι στις λέξεις, αλλά στην ίδια τη λειτουργία της γλώσσας, την οποία χρησιμοποιεί ως εφαλτήριο για να ερμηνεύσει τους κώδικες μέσα από τους οποίους γεννιέται και αναγεννιέται το αρχέτυπο του νοήματος μέσω της γλώσσας, η αρχή της ίδιας της ζωής, και για να είμαι πιο σαφής, η αρχή της ποιητικής ζωής. Το ερώτημα της Χρηστάκη είναι πώς ο ποιητής γεννά τον κόσμο και πώς ο κόσμος παίρνει υπόσταση μέσω της μεταγλώσσας, γιατί η γλώσσα της ποίησης δεν είναι παρά μία μεταγλώσσα. Η ποιήτρια αποκαλύπτει τη φύση των λέξεων, τα υλικά και πνευματικά στοιχεία που συγκροτούν ταυτότητες και ετερότητες, όπως είναι ημέρα, σπηλιά, θάλασσα, χρόνος, φως, ύπαρξη, φεγγάρι κ.ά.
Μελετώντας πιο προσεκτικά το δεύτερο αυτό βιβλίο, ο αναγνώστης έχει, επίσης, την αίσθηση ότι απευθύνεται σε αυτόν, η μονολογική ποιητική απόφανση μετατρέπεται σε απεύθυνση, ενώ στα ενδότερα του στίχου εμφιλοχωρεί ένας άτυπος διάλογος μεταξύ της ποιήτριας, του αναγνώστη και της ποίησης. Κατά τη δική μου αντίληψη, το δεύτερο αυτό βιβλίο της Χρηστάκη δεν είναι παρά ένας ποιητικός μονόλογος, μέσα από τον οποίο αναπαράγεται η ίδια η ποίηση, η αναζήτηση της ταυτότητάς της, η αναγέννηση του κόσμου και η φύση της θνησιγένειάς του.
Η «Χαρτογραφία», ποιητική συλλογή που δημοσιεύτηκε το 2023, είναι το τρίτο της ποιητικό βιβλίο. Σε αυτό η ποιήτρια διαλέγεται -κυρίως υπαινικτικά και αξιολογικά- με επιλεγμένες μορφές της διαχρονίας μέσα από τη μυθολογία. Αντλεί από το διακείμενο του μύθου, μέσα από αξιολογικές αναφορές, όχι τόσο σε ονόματα όσο σε στιγμιότυπα. Η διακειμενική αυτή λειτουργία έχει μία σκοπιμότητα: ανασυνθέτει θραύσματα ζωής για να μετουσιώσει τη σύγχρονη πραγματικότητα σε μία πραγματεία του «εαυτού» και του «άλλου». Πρόκειται για μία σπουδή της ζωής, η οποία συνάπτεται με τον ίδιο τον αναγνώστη.
Για την Χρηστάκη, η συνομιλία με τον αναγνώστη δεν είναι αυτοσκοπός. Η ποιήτρια θεωρεί τη συνομιλία αυτή ως μία φυσική πράξη του λόγου, ως έκδοχο της βαθύτερης επιθυμίας του ποιητικού υποκειμένου να μετατρέψει τη δική του πραγματικότητα και πρόσληψη σε τόπο δημιουργίας. Η ίδια λέει, προφανώς αναφερόμενη στον αναγνώστη: «να συμπληρώσει τις κενές αράδες της γραφής». Ουσιαστικά η Χρηστάκη καταθέτει όχι μόνο ποιήματα αυτοαναφορικότητας και ποιητικής, αλλά ποιήματα - κείμενα μέσα στα οποία αναζητείται ο ορισμός της ποίησης, αλλά και ο ορισμός της τέχνης ως μεταγλώσσας. Έτσι, η ποιήτρια, όπως λέει «πλάθει νέες οντότητες, / συστήματα εφαρμόσιμα, / συνδέοντας, / με νήματα αβαρή, /το μέρος με το όλον. // Με οξυμένη επίγνωση / εκ του μηδενός ποιεί / δομές βιώσιμες».
Το τελευταίο βιβλίο της Μαρίνας Μιχαήλ Χρηστάκη φέρει τον τίτλο «Ανεράδα». Δημοσιεύτηκε το 2024. Οι νύμφες των πηγών, οι Ανεράδες, γνωστές και ως Νεράιδες ή Νηρηίδες, είναι εκείνες που πλαισιώνουν πρώτιστα το υγρό στοιχείο. Η ηρακλείτεια αυτή μεταβλητή παραπέμπει στη ρευστότητα του υγρού στοιχείου και ενδεχομένως στη μεταφυσική ερμηνεία του κόσμου. Στην τέταρτη, λοιπόν, αυτή ποιητική της συλλογή, η Χρηστάκη επιδιώκει να αναγνώσει την ανθρώπινη ύπαρξη μετουσιώνοντας τις μορφές του προσλαμβάνοντος κόσμου σε πυρήνες ή σε θύλακες ποιητικών κατηγορημάτων. Η ποιήτρια ερμηνεύει τα φαινόμενα ή την πραγματικότητα ως θραύσματα νοημάτων. Αντιλαμβάνεται τον κόσμο σαν κείμενο που διαρκώς γράφεται και ξαναγράφεται. Προσλαμβάνεται πάλι από την αρχή, διαβάζεται και ξαναδιαβάζεται εσαεί. Στην «Ανεράδα», εν προκειμένω, η φύση και οι ένυλες και πνευματικές μορφές της, σπονδύλωνουν έναν κόσμο που εμπεριέχει την ίδια την οντολογία ενός διαρκούς μετασχηματισμού των θραυσμάτων σε σύνολο ή σε σύνολα. Η «Ανεράδα» εμπίπτει τελικώς σε ζητούμενο από τον ίδιο τον αναγνώστη. Η «Ανεράδα» είναι, δηλαδή, η ίδια η ανθρώπινη φύση, σε μία σχεδόν εξιδανικευμένη μορφή και όπως λέει η ποιήτρια «χωρίς βαρύτητα / ελεύθερη και συνάμα καθοδηγούμενη / στο γυάλινο μπαλόνι της. Τυλιγμένη / με το διάφανό της πέπλο με εκείνες / τις εικόνες. / Αλληγορίες, σύμβολα, μεταφορές. / Υδάτινο ποίημα γράφεται στα μάτια της. / Σκύβεις και το πίνεις», αναφερόμενη στον αναζητητή, συμμέτοχο και αναγνώστη της περιπέτειας.
Ποιος είναι όμως ο συνδετικός ιστός αυτής της συνέχειας του τετραμερούς ουσιαστικά αυτού ποιητικού λόγου; Με ποιο δυναμικό συστατικό τα ποιητικά φορτία μετατρέπονται σε συγκίνηση λόγου; Μελετώντας με προσοχή το σύνολο του corpus, στα τέσσερα αυτά βιβλία της Μαρίνας Μιχαήλ Χρηστάκη τόσο ο μελετητής όσο και ο αναγνώστης αντιλαμβάνονται έντονα έναν ερωτικό μετεωρισμό, μία ερωτική συνομιλία με τη φύση, με το υποκείμενο του πόθου, με τα αισθηματικά φορτία, αλλά και με τη συνείδηση της ανθρώπινης ύπαρξης. Η ποίηση της Χρηστάκη είναι ποίηση κατ’ εξοχήν ερωτική, γιατί ο έρωτας γεννιέται μέσα από τη γλώσσα και μέσα από τη γραφή. Η ίδια το ομολογεί άλλωστε με τον στίχο «Γνωρίζοντας πως ποίημα είναι ο έρωτας». Με τον τρόπο αυτό δηλώνεται, επίσης, η ερωτική φύση της γραφής και, ειδικότερα, εκείνη της ποίησης. Ο ερωτισμός που εμπεριέχουν οι στίχοι της Χρηστάκη είναι ουσιαστικά μορφές του ποιητικού νοήματος, μορφές της ίδιας της γλώσσας, η οποία εκτείνει τα όριά της για να εκφράσει τις πιο λεπτές και ευαίσθητες παραδοχές της. Αυτού του είδους η ερωτική συμπαιγνία με την ύλη της γραφής, είναι και μία στάση ζωής της ποιήτριας, μία μαρτυρία του βιώματος για να ιχνηλατηθούν και να διερευνηθούν βαθύτερα κίνητρα και επιθυμίες. Πολύ περισσότερο όταν μέσα σε αυτό το βίωμα συνευρίσκονται ισόποσα κατανεμημένα, η πολυπρισματική του θέαση με την κριτική στάση, η εξομολόγηση με τον διάλογο και η επικαλυμμένη ειρωνεία με τη μνήμη και την ανάμνηση, όπως άλλωστε μπορούμε να παρακολουθήσουμε ειδικά για την ειρωνεία και τη μνήμη - ανάμνηση στο ποίημα «Ανισόπτερη λιβελούλα» από τη συλλογή «Αρμενόπετρα»: «Κι αυτή η λέξη, / ανισόπτερη λιβελούλα, / πέταξε με τα φτερά σε έκταση. / Ακούω τη λέξη, / να τρίζει, να εκτινάσσεται, / να πέφτει πάνω στο αγκάθι. / Εκείνο που με τρύπησε, κάτω από το στήθος». Πρόκειται, δηλαδή, για μία αυτοανάλυση της ποίησης, της ζωής, αλλά και μία κριτική σύμπλευση με τον «εαυτό».
Όλα αυτά μέσα από έναν ποιητικό λόγο εξαιρετικά άμεσο και αποφαντικό, λιτό και διαυγή, μέσα από μία δημοτική γλώσσα που διατυπώνει το ποιητικό νόημα και την ποιητική ιδέα χωρίς εκζητήσεις, γλωσσικές εκτροπές και εξάρσεις. Πρόκειται, δηλαδή, για μία γλώσσα που αναδεικνύει με πληρότητα τη διαύγεια του αισθηματικού φορτίου και τη δραματική πύκνωση.
Κυρίες και κύριοι, αγαπητές φίλες και αγαπητοί φίλοι, εκτιμώντας συνολικότερα το έως σήμερα δημοσιευμένο ποιητικό έργο της Μαρίνας Μιχαήλ Χρηστάκη, θα έλεγα ότι αυτό κινείται ανάμεσα στη μεταγραφή του βιώματος και στη φιλοσοφία της ζωής. Η αναζήτηση του ενστίκτου της γραφής και της φύσης της ποιητικής γλώσσας είναι οι πυρήνες γύρω από τους οποίους συστρέφεται η περιπέτεια του ίδιου του κόσμου. Η λειτουργική αυτή σχέση, η διασύνδεση αυτή, δηλαδή, της ποίησης και του κόσμου με τον τρόπο που περιέγραψα λίγο πριν, αποτελεί στοίχημα όχι μόνο για την ποιήτρια, αλλά και για τον ίδιο τον κόσμο, αναλογιζόμενες και αναλογιζόμενοι την πορεία του τις τελευταίες μάλιστα δεκαετίες σε παγκόσμιο επίπεδο. Απορρίπτοντας ουσιαστικά τη ρομαντική και νεορομαντική διαλεκτική και επιλέγοντας έναν ρεαλισμό που οδηγεί σε μία καθαρή ποιητική γλώσσα, η Μαρίνα Μιχαήλ Χρηστάκη οικοδομεί ένα σύμπαν ποιητικών ερεθισμάτων που συνοδοιπορούν στην ερμηνεία του κόσμου ως φαινομένου μελέτης και στην ερμηνεία του λόγου ως ανακάλυψης και αποκάλυψης της ταυτότητάς του».
