Με την έναρξη λειτουργίας της Κρητικής Πολιτείας, το 1899, ιδρύθηκε και άρχισε να λειτουργεί το Δημοτικό Σχολείο Μάρθας. Οι μεταβολές επί Κρητικής Πολιτείας ήταν οι παρακάτω: Ιδρύθηκε ως 1/τάξιο 11/87/7-10-1899, ως γραμματοδιδασκαλείο 78/51/15-9-1900, ως ημιημερήσιο Εμπάρου-Μάρθας, καταργουμένου του γραμματοδιδασκαλείου 87/66/27-11-1900. Ιδρύθηκε ως αδιαίρετο 103/67/3-9-1901, ως Γ/θμιο αδιαίρετο 41-42/28-7-1903.
Ο Αρχιμανδρίτης Κάλλιστος Μηλιαράς ανάβει τη φλόγα της παιδείας στη Μάρθα (1899) σβήνοντας τα σκοτάδια της αμάθειας και της αγραμματοσύνης
Το Δημοτικό Σχολείο Μάρθας ιδρύθηκε και λειτούργησε για πρώτη φορά το έτος 1899 με ενέργειες των κατοίκων ύστερα από πρωτοβουλία ενός φωτισμένου Μαρθιανού ιερωμένου, του αρχιμανδρίτη Καλλίστου (κατά κόσμον Κωνσταντίνου) Μηλιαρά. Σπουδαία εκκλησιαστική μορφή ο Κάλλιστος, κάτεχε καλά την αξία των γραμμάτων και της μόρφωσης και παρακίνησε τους κατοίκους οι οποίοι συναποφάσισαν την ανέγερση του σχολικού διδακτηρίου. Το διδακτήριο κτίστηκε με δαπάνες του Κάλλιστου Μηλιαρά και προσωπική εργασία των κατοίκων της Μάρθας.
Λεζάντα 137.2 Ο Αρχιμανδρίτης Κάλλιστος Μηλιαράς. Παρακίνησε τους κατοίκους να ιδρύσουν σχολείο, χρηματοδότησε την ανέγερσή του και επίλυσε το πρόβλημα της ύδρευσης με δικά του έξοδα (αρχείο Ευγένιου Μηλιαρά)
Το αρχικό διδακτήριο
Το διδακτήριο κτίστηκε σε οικόπεδο που παραχώρησε η ενορία Μάρθας στο ανατολικό τμήμα του αύλειου χώρου της εκκλησίας του Αγ. Ιωάννη Θεολόγου καθεδρικού ναού του χωριού. Να σημειώσουμε ότι ιερέας υπηρετούσε αρχικά ο Εμμανουήλ Μηλιαράς πατέρας του Αρχιμανδρίτη Κάλλιστου και αργότερα ο αδελφός του Γεώργιος. Είχε εμβαδόν 45 τ.μ., ξύλινο πάτωμα και στέγη από κεραμίδια. Στερούνταν φωτισμού και αερισμού. Ο αύλειος χώρος του περιφράχτηκε με τοιχίο. Απέναντι από το σχολείο υπήρχε ένα μικρό δωμάτιο, μετέπειτα γραφείο της Κοινότητος Μάρθας, στο οποίο φιλοξενούνταν ο δάσκαλος. Το διδακτήριο βρισκόταν στα σημερινά γραφεία του Δημοτικού Διαμερίσματος Μάρθας. Είχε σχολικό κήπο με δέντρα έκτασης 230 τ.μ. μπροστά και ανατολικά από το σχολείο. Ο κήπος χωριζόταν από το σχολείο με δημόσιο δρόμ0 (1). Σύμφωνα με έκθεση του Νομαρχιακού Επιθεωρητή Ηρακλείου Εμμ. Παντελάκη τον Ιανουάριο του 1901 το διδακτήριο της Μάρθας αναφέρεται ως κατάλληλο. Στον ίδιο κατάλογο αναφέρεται ο πληθυσμός των δύο οικισμών της Μάρθας (243 κάτοικοι), του Καραβάδου (170 κάτοικοι) και ο χρόνος μετάβασης από τον Καραβάδο στην έδρα του σχολείου τη Μάρθα (20 λεπτά). Το διδακτήριο επισκευάστηκε για πρώτη φορά το έτος 1927. Επειδή δεν μπορούσε να καλύψει τις ανάγκες των μαθητών, ο αριθμός των οποίων ολοένα και αυξανόταν, ο ιερέας Γεώργιος Εμμ. Μηλιαράς, αδελφός του αρχιμανδρίτη Κάλλιστου Εμμ. Μηλιαρά, διέθετε οικόπεδο για την ανέγερση νέου διδακτηρίου. Η ανέγερση του νέου διδακτηρίου, τύπου διθέσιου, ξεκίνησε το 1956 και ολοκληρώθηκε στα μέσα δεκαετίας του 1960. Το παλιό διδακτήριο κατεδαφίστηκε τη δεκαετία του 1980 για να κτιστούν στη θέση του τα γραφεία της Κοινότητας Μάρθας.
Φωτο 137.3 Λεζάντα : Το νέο Δημοτικό Σχολείο ανηγέρθη τα έτη 1956- 1965 σε οικόπεδο που παραχώρησε δωρεάν ο ιερέας Γεώργιος Εμμ. Μηλιαράς αδελφός του αρχιμανδρίτη Κάλλιστου Μηλιαρά
Το σχολ. έτος1900-1901 το σχολείο λειτουργεί ως ημιημερήσιο
Το σχολ. έτος 1900-1901 το σχολείο λειτούργησε ως ημιημερήσιο. Το Ανώτατο Εκπ/κό Συμβούλιο της Κρητικής Πολιτείας το οποίο συνεδρίασε στα Χανιά το καλοκαίρι του 1900 προέκρινε το θεσμό του ημιημερησίου σχολείου για να μαθαίνουν τα παιδιά τουλάχιστον ανάγνωση και γραφή, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα ότι το διδακτικό προσωπικό δεν ήταν εκπαιδευμένο για τέτοιου είδους σχολεία τα οποία υπήρξαν σχολεία ανάγκης. Στη θέση αυτή οδηγήθηκε, προκειμένου οι μαθητές να μην μείνουν αγράμματοι. Τα ημιημερήσια σχολεία ήταν ένας θεσμός που είχε εφαρμοστεί με επιτυχία στη Γερμανία και εφαρμοζόταν για πρώτη φορά σε σχολεία του ελλαδικού χώρου. Την ανάγκη ίδρυσης τέτοιων σχολείων επέβαλε η ανεπαρκής χωρητικότητα των υπαρχόντων διδακτηρίων, τα οποία, με την καθιέρωση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης και για τα δύο φύλα δεν χωρούσαν τους μαθητές, καθώς και η δυσκολία μετάβασης των μικρών μαθητών από τον ένα οικισμό στον άλλο. Σ’ αυτού του τύπου τα σχολεία ο δάσκαλος δίδασκε μέχρι το μεσημέρι στο σχολείο του ενός οικισμού και μετά το μεσημέρι, μετέβαινε στο σχολείο του άλλου οικισμού (περπατώντας φυσικά) όπου συνέχιζε τη διδασκαλία του μέχρι το απόγευμα. Ημιημερήσια σχολεία ιδρύθηκαν στην περιοχή στα χωριά : Ίνι – Κασσάνοι, Μάρθα –Έμπαρος, Πατσίδερος – Αρκαλοχώρι.
Η λειτουργία του σχολείου μέσα από ένα έγγραφο του 1908
Σε έγγραφο του δασκάλου της Μάρθας και Μαρθιανού στην καταγωγή Εμμανουήλ Αθαν. Κολιακουδάκη προς το Γενικό Επιθεωρητή Κρήτης Αντώνιο Γιάνναρη με ημερ/νία 10 Μαρτίου 1908 αναφέρει ότι εγγράφησαν 32 μαθητές οι οποίοι όμως δεν φοιτούσαν τακτικά εξ’ αιτίας της επιδημίας ιλαράς (κατσίβερης). Μια άλλη αιτία απουσίας των μαθητών ήταν η ύπαρξη, ανάμεσα στη Μάρθα και τον οικισμό Καραβάδω, του χειμάρρου Μπαρίτη. Εξ’ αιτίας των απουσιών των μαθητών μόνον 8 μαθητές από τους 32 φαίνονται προβιβάσιμοι. Σχετικά με το διδακτήριον αναφέρει ότι«δεν εκπληροί παντάπασιν τους όρους της υγιεινής».Οι ελλείψεις στο εποπτικά υλικό ήταν :«γεωγραφικοί χάρται όλων των ηπείρων και των διαφόρων κρατών, ζωολογικός πίνακας, Αναγνωστήριον και Αριθμητήριον…». Αναφέρει ακόμη ότι η Κοινότητα είναι πολύ φτωχή «πάρα πολύ πενιχρά» και δεν μπορεί να καλύψει τις ελλείψεις. Δεν παραλείπει ακόμη να τονίσει την μεγάλη ένδεια του πληθυσμού τονίζοντας χαρακτηριστικά: «Ως αναφοράν τον τόπον ενταύθα μαστίζει εσχάτη πενία».
Παρουσιάζουμε παρακάτω το πλήρες κείμενο του εγγράφου
«Κρητική Πολιτεία Εν Μάρθα τη 10η Μαρτίου 1908
ΔημοτικόνΣχολείονΜάρθας προς
Πεδιάδος Τον Κύριον Γεν. Επιθεωρητήν
Της Παιδείας
Γραφ. Γεν. Επιθεωρητού
Αρ. πρωτ. 88
Εν φ .τη 4/6/1909 Κύριε Γεν. Επιθεωρητά
Ευσεβάστως αναφέρομεν Υμίν την δεδι’ ής συμορφούμενος προς την υπ’ αριθ. Πρωτ. 1/Διεκπ. 1 την 30η Νοεμβρίου π.ε. Εγκύκλιον αναφέρομενΥμίν τα εξής:
Αον . Συννημένως διαβιβάζομεν Υμίν αντίγραφον του Ωρονομίου προγράμματος των μαθημάτων κατά το διαρρέον Σχολικόν έτος το αυτό δ’ είχομεν και πέρυσι.
Βον . Ενεγράφησαν εφέτος 32 μαθηταί οίτινες δεν φοιτώσι τακτικώς ένεκα της βροχής του εν τω μεταξύ ευρισκομένου ποταμού, και ένεκα ασθενείας κολλητικής ιλαράς λεγομένης (κατζίβερη) ήτις ανεφάνη αρχάς Απριλίου και εξακολουθεί μέχρι τούδε. Ένεκα λοιπόν των τοιούτων συμβαινόντων ενταύθα μόνον 3 εκ της Δ΄ τάξεως, 3 εκ της Γ΄και 2 εκ της Β΄ φαίνονται από τούδε προβιβάσιμοι. Αλλά και εις τους άλλους υπάρχει ελπίς καθόσον ο χρόνος προβαίνει.
Ως αναφοράν τον τόπον ενταύθα μαστίζει εσχάτη πενία.
Επισυνάπτομεν κατάλογον των πέρυσι και εφέτο εισηγμένων βιβλίων.
Γον . Αι ελλείψεις του Σχολείου είναι αι εξής . Γεωγραφικοί χάρται όλων των ηπείρων και των διαφόρων κρατών, ζωολογικοί πίνακες, Αναγνωστήριον και Αριθμητήριον, και εις αυτό τούτο δεν εκπληροί παντάπασιν τους όρους της υγιεινής. Η δε Κοινότης είναι πάρα πολύ πενιχρά.
Διδάσκαλος πέρυσι ήτο ο Ιωάννης Εμμ. Χετζάκης.
Ευπειθέστατος
Ο διδάσκαλος
Ε. Κολιακουδάκης »
Η λειτουργία του σχολείου τα έτη 1899-1913 μέσα από τα βιβλία Αρχείου του Σχολείου
Τα έτη 1899-1913 στο Σχολείο της Μάρθας φοίτησαν μαθητές από τους οικισμούς της Μάρθας δηλ. την Πέρα (Μικρή ) και Πόδε (Μεγάλη) Μάρθα. Φοιτούσαν επίσης από το 1899 έως το 1918 μαθητές από τον οικισμό Καραβάδω. Τους χειμερινούς μήνες φοιτούσαν μαθητές από τα χωριά του Οροπεδίου Λασιθίου: Μαγουλά, Πλάτη και Ψυχρό, οι γονείς των οποίων διαχείμαζαν στη Μάρθα.
Το α΄ έτος της λειτουργίας του (1899-1900) λειτούργησε με 4 τάξεις και 48 μαθητές. Οι 12 απ’ αυτούς προέρχοταν από τον Καραβάδω, γειτονικό με τη Μάρθα οικισμό. Ήταν εγγεγραμμένα και δύο κορίτσια τα οποία «ουδόλως εφοίτησαν». Δάσκαλος το σχολ. έτος 1899-1900 υπηρετεί ο Κωνσταντίνος Κατζιλάκης, απόφοιτος σχολαρχείου με 12ετή πείρα. Διορίστηκε με μισθό 40 χρυσές δραχμές. Ο Κατζιλάκης καταγόταν από το Αφρατί και έμενε στην Έμπαρο όπου είχε παντρευτεί την Αργυρή, κόρη του οπλαρχηγού Πεδιάδος Νικ.Τυλιανάκη (Παπίτσα).
Το σχολ. έτος 1900-1901 εγγράφονται 45 μαθητές. Οι 18 απ’ αυτούς κατάγονται από τον οικισμό Καραβάδω και ένας από το Ίνι. Οι υπόλοιποι από την Μάρθα.Το έτος 1901-02 εγγράφονται 51 μαθητές. Οι 18 απ’ αυτούς κατάγονται από Καραβάδω.
Το 1902-03 εγγράφονται 39 μαθητές, οι 15 από τον οικισμό Καραβάδω. Από τους 39 μαθητές οι 33 επανέλαβαν την τάξη που φοιτούσαν (οι περισσότεροι στην Α΄ ).Το 1903-04 φοιτούν 42 μαθητές οι 15 από Καραβάδω. (Οι 17 φοιτούν στην Α΄ τάξη, 7 στη Β΄, 13 στη Γ΄ και 5 στη Δ΄). Το 1904-05 φοιτούν 54 μαθητές. Οι 15 προέρχονται από Καραβάδω, και 4 από τα χωριά του Οροπεδίου Λασιθίου ( Μαγουλά, Ψυχρό, Πλάτη ) οι κάτοικοι των οποίων χρησιμοποιούσαν τη Μάρθα ως μετόχι (χειμαδιό). Το 1905-06 εγγράφονται 38 μαθητές, οι 9 από Καραβάδω και οι 5 από Μαγουλά, Ψυχρό και Πλάτη.
Το 1906-07 εγγράφονται 33 μαθητές, οι 7 από Καραβάδω οι δύο από Ψυχρό. Το 1907-08 εγγράφονται 42 μαθητές, οι 11 από Καραβάδω και οι 12 από Μαγουλά, Ψυχρό και Πλάτη. Το 1908-09 32 μαθητές οι 8 από Καραβάδω και οι 2 από Πλάτη, Ψυχρό. Το 1909-10 εγγράφονται 31 μαθητές οι 8 από Καραβάδω, οι 3 από Μαγουλά και Ψυχρό. Το σχολείο λειτουργεί ως Γ/βάθμιο αρρεναγωγείο. Το 1910-11 εγγράφονται 38 μαθητές οι 10 από Καραβάδω. Το 1911-12 εγγράφονται 65 μαθητές. Οι 20 προέρχονται από τον Καραβάδω. Το 1912-13 εγγράφονται 55 μαθητές. Οι 18 απ’ αυτούς προέρχονται από τον οικισμό Καραβάδω. Το 1913-14 εγγράφονται 70 μαθητές, οι 23 απ’ αυτούς προέρχονται από τον οικισμό Καραβάδω. Το Φεβρουάριο του 1918 ιδρύθηκε το Δημοτικό Σχολείο Καραβάδου και οι μαθητές από τον Καραβάδω διακόπτουν τη φοίτηση στη Μάρθα και φοιτούν στο Δ. Σ. Καραβάδου. Μερικοί μαθητές από τον Καραβάδω θα φοιτήσουν στο Δ.Σ. Μάρθας τα έτη 1924-25 (7 μαθητές) και 1925-26 (5 μαθητές) επειδή το σχολείο του Καραβάδου υπολειτουργούσε.
Η αφοιτησία τροχοπέδη στην πρόοδο των μαθητών
Μελετώντας τα βιβλία αρχείου του Δημοτικού Σχολείου Μάρθας (Μαθητολόγιο, Βιβλίο Πιστοποιητικών Σπουδής & Βιβλίο Γενικού Ελέγχου) παρατηρούμε έντονο το πρόβλημα της αφοιτησίας. Πολλές απουσίες μαθητών οφείλονταν κυρίως στο ότι οι γονείς είτε λόγω νοοτροπίας (περίπτωση κοριτσιών) δεν τους επέτρεπαν να φοιτούν, είτε λόγω αγροτικών ασχολιών δεν επέτρεπαν στα παιδιά τους την τακτική φοίτηση προτιμώντας να τα απασχολούν στην ελαιοσυλλογή, στη βοσκή αιγοπροβάτων και σε διάφορες αγροτικές εργασίες. Αρκετές επίσης απουσίες μαθητών από τον Καραβάδω οφείλονται στην ύπαρξη του χειμάρρου Μπαρίτη, ο οποίος διασχίζει τις περιφέρειες των χωριών Καραβάδω και Μάρθα. Ο χείμαρρος για πολλές ημέρες το χειμώνα είναι απροσπέλαστος ακόμη και για ενήλικες. Δεν έλειψαν οι περιπτώσεις που τα ορμητικά νερά του παρέσυραν όχι μόνο παιδιά αλλά και άνδρες, όπως το Βιαννίτη δάσκαλο του Δημ. Σχολ. Καραβάδου Γιώργο Τρουλάκη στα μέσα δεκαετίας του 1960.
Δάσκαλοι του Δημοτικού Σχολείου Μάρθας (1899-1920)
Δάσκαλοι στο Δημοτ. Σχολ. Μάρθας υπηρέτησαν, εκτός από τον πρώτο δάσκαλο τον Κων/νοΚατζιλάκη, οι παρακάτω: Ιωάννης Χετζάκης (1903-07 ) ο οποίος καταγόταν από το χωριό Ξενιάκω, Εμμανουήλ Αθ. Κολιακουδάκης από τη Μάρθα τα έτη (1907-8 & 1910-11), Εμμ. Παναγιωτάκης (1908-1910), Εμμ. Ν. Δροσατάκης (1911-13) από το Μηλιαράδω, Παπά Ηράκλειος Φραγκιαδάκης (1913-14), Ε. Γιαννακόπουλος 1915-16 και Ι. Μπλαβάκης (1916-20).
Το Δημοτικό σχολείο Μάρθας λειτούργησε ως το έτος 2000. Ο μονοψήφιος αριθμός των μαθητών του ήταν η αιτία κατάργησής του. Έκτοτε οι ελάχιστοι μαθητές φοιτούν στο Δ.Σ. Εμπάρου. Κατά το παρόν σχολ. έτος 2016-17 δεν υπάρχει παιδί μαθητικής ηλικίας που να φοιτά στο Δημ. Σχολείο Εμπάρου.
Οι σχολικές επιτροπές επί Κρητικής Πολιτείας -Η Σχολική Επιτροπή Μάρθας το 1901
Με το με αρ. 391/1901 Νόμο «Περί οργανισμού Δημοσίας Εκπαιδεύσεως», που εισηγήθηκε ο επί της Δημοσίας εκπαιδεύσεως και Θρησκευμάτων Σύμβουλος Α. Βορεάδης εισήχθη ο θεσμός των Σχολικών Επιτροπειών. Μέλη της ήταν ο ιερέας κάθε χωριού, ο ειδικός πάρεδρος στο Δήμο, ο δάσκαλος του χωριού και δύο εγγράμματοι γονείς μαθητών, ενδιαφερόμενοι για την πρόοδο του σχολείου. Τα καθήκοντα της σχολικής επιτροπής ήταν πολλά. Η νεοπαγής Κρητική Πολιτεία ελλείψει πόρων (για συντήρηση, καθαριότητα του διδακτηρίου, αγορά θρανίων και διδακτικών οργάνων, γραφική ύλη, χορήγηση βιβλίων στους άπορους μαθητές) έριχνε τα βάρη στις σχολικές επιτροπείες. Επίσης της ανέθετε ρόλο επιθεωρητή αφού καθήκον της ήταν «Να επιβλέπη εις την τακτικήν εργασίαν του σχολείου και εις την καλήν διαγωγήν του διδασκάλου αναφέρουσα τούτο ευθύς εις τον επιθεωρητήν ’ και να ειδοποιή τον επιθεωρητήν περί ασθενείας ή απουσίας του διδασκάλου». Το αξίωμα των επιτρόπων του σχολείου, οριζόταν στο τελευταίο άρθρο (140), είναι τιμητικό και οι επίτροποι διορίζονταν από το Σύμβουλο της Εκπαίδευσης έπειτα από πρόταση του Νομαρχιακού Επιθεωρητή. Με τις τροποποιήσεις του 1903 καταργήθηκαν τα άρθρα 137 και 138 που καθόριζαν τη σύσταση της Σχολικής Επιτροπής. Στο εξής, τα μέλη των ενοριακών επιτροπών κάθε χωριού ή πόλης έπαιρναν τη θέση των μελών της Σχολικής επιτροπής και καταργήθηκε το άρθρο 140 για το διορισμό τους. Ο νόμος καθόριζε τα ίδια ακριβώς καθήκοντα με το νόμο του 1901. Οι σχολικές επιτροπείες απαρτιζόταν από τα μέλη της ενοριακής επιτροπής. Είχαν τα ίδια καθήκοντα και με το νόμο του Α. Γιάνναρη (1908). Σε αρθρογραφία της εποχής, στα εκπ/κά περιοδικά «Ασπίδα» και Εκπαιδευτικόν Δελτίον του Κρητικού Αστέρος στηλιτεύεται ο ρόλος των σχολικών επιτροπών, επισημαίνεται η ζημιογόνος ταύτιση ενοριακών και σχολικών επιτροπών και η αδιαφορία των επιτρόπων. Μέλη της πενταμελούς Σχολικής Επιτροπής Μάρθας διορίστηκαν το 1901 ο εφημέριος Εμμ. Μηλιαράς (πατέρας του αρχιμανδρίτη Κάλλιστου), ο ειδικός Πάρεδρος Δράκος Καμπανός, ο Μ. Γ. Κανάκις δάσκαλος και από τη Μικρή Μάρθα ο Ιωάννης Εμμ. Μανουσάκης εγγράμματος-ιεροψάλτης (με καταγωγή από το Μαγουλά Λασιθίου) και ο Ξενοφών Δ. Γαλανάκης (με καταγωγή από το Ψυχρό Λασιθίου).
Βιογραφικό του Κάλλιστου Μηλιαρά
Ο κατά κόσμον Κωνσταντίνος Μηλιαράς, γεννήθηκε στη Μάρθα το 1865. Υπήρξε γιος του ιερέα της Μάρθας Εμμανουήλ Μηλιαρά. Ο Εμμ. Μηλιαράς εφημέριος Μάρθας για πολλά χρόνια απόκτησε 6 παιδιά. Το 1880 ο Κων/νος ξενιτεύτηκε για τα Ιεροσόλυμα όπου βρισκόταν ο αδελφός του Ιερεμίας.
Ο Κων/νος Μηλιαράς σπούδασε στην Θεολογική σχολή του Τιμίου Σταυρού των Ιεροσολύμων, από την οποία απεφοίτησε το 1888. Διορίστηκε βιβλιοθηκάριος της κεντρικής βιβλιοθήκης του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων. Το 1889 εκάρη μοναχός και από Κωνσταντίνος μετονομάσθηκε σε Κάλλιστος. Το 1890 χειροτονήθηκε διάκονος. Τον Αύγουστο του ιδίου έτους απεστάλη στην Μόσχα για να τελειοποιήσει τις σπουδές του και εκεί χειροτονήθηκε πρεσβύτερος. Το 1900 τοποθετήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, ως βοηθός του επιτρόπου της Σιωνίτιδος Εκκλησίας, όπου παρέμεινε επί διετία. Επέστρεψε στα Ιεροσόλυμα το 1902 και εκεί διορίστηκε μέλος της εκπαιδευτικής επιτροπής και του ελεγκτικού σώματος του Πατριαρχείου. Στη συνέχεια έγινε διευθυντής του ρωσικού γραφείου και διδάσκαλος της ρωσικής γλώσσας στην Θεολογική Σχολή του Τιμίου Σταυρού και το 1904 μέλος της Ιεράς Συνόδου. Με την έκρηξη του πρώτου παγκοσμίου πολέμου οι οθωμανικές αρχές τον εξόρισαν στην Δαμασκό. Επέστρεψε στα Ιεροσόλυμα το 1918. Στα 1922 ανέλαβε την διεύθυνση του εκκλησιαστικού εντύπου «Νέα Σιών», θέση που κράτησε μέχρι τον θάνατό του (25 Ιανουαρίου 1951). Το 1937 η Θεολογική σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου τον ανακήρυξε επίτιμο διδάκτορα «Αρετής ένεκα και Επιστήμης».
Ο Κάλλιστος Μηλιαράς συνέγραψε και δημοσίευσε ένα ογκώδες και πολυσχιδές έργο, που εκτείνεται στην εκκλησιαστική ιστορία, αφορώντας στο κανονικό δίκαιο, στην πατρολογία, στην ποιμαντική, στη δογματική, ενώ παράλληλα μετέφρασε από την παλαιοσλαβική, την ρωσική και την γαλλική γλώσσα πολυάριθμα έργα, τα περισσότερα των οποίων αναφέρονται στο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων. Μιλούσε άπταιστα οκτώ (8) ξένες γλώσσες. Πέθανε το Γενάρη του 1951 σε ηλικία 86 ετών.
Ενώ βρισκόταν στην Κων/πολη ως βοηθός του αρχιερατικού επιτρόπου της Σιωνίτιδος εκκλησίας, τα έτη 1900-1901, έστειλε χρήματα και κατασκεύασαν τη δεξαμενή–κρήνη εντός της Μεγάλης Μάρθας, καθώς και χρήματα για την ανακατασκευή του υπάρχοντος αγωγού μεταφοράς του νερού (κουτούτο κτιστό με ασβεστοκονίαμα Σαντορινιό) και σκεπαστό με πλάκες αγωγό από την πηγή Λεπριά, που βρίσκεται λίγο πιο πάνω από την πρώτη γέφυρα του αυτοκινητόδρομου Μάρθα-Βιάννος, ως τη δεξαμενή εντός του οικισμού της Μεγάλης Μάρθας.
Πρόταση προς τους Μαρθιανούς
Ο Κάλλιστος Μηλιαράς υπήρξε μια σημαντική μορφή της ορθοδοξίας που με το πνευματικό του έργο και την πολυσχιδή του δράση τίμησε το χωριό του, τη Μάρθα. Κυρίως όμως δεν την ξέχασε. Υπήρξε ευεργέτης του χωριού, μιας και παρακίνησε τους συγχωριανούς του για την ίδρυση του σχολείου, χρηματοδότησε την ανέγερσή του και έλυσε το μεγάλο πρόβλημα της ύδρευσης με δικά του χρήματα. Επιβάλλεται λοιπόν η απόδοση τιμής στη μνήμη του σπουδαίου αυτού ανθρώπου ο οποίος, αν και έφυγε σε μικρή ηλικία από τη Μάρθα δεν την ξέχασε ποτέ. Θα είναι τιμή για την ίδια την κοινωνία της Μάρθας, η διοργάνωση μιας εκδήλωσης προς τιμή του Μηλιαρά, η ονοματοδοσία ενός δρόμου ή μιας αίθουσας με το όνομά του, για να τον γνωρίσουν οι ευεργετηθέντες, ιδίως οι νεότερες γενιές, θυμίζοντάς τους τον άνθρωπο που ξεδίψασε το χωριό τους και άναψε το πρώτο φως. Τη φλόγα εκείνη που διέλυσε τα σκοτάδια της αμάθειας και της αγραμματοσύνης και οδήγησε στη μόρφωση πολλές γενιές Μαρθιανών. Θα είναι μια μικρή τιμή σε μια μεγάλη ευεργεσία. Στην ευεργεσία του ευπατρίδη Κωνσταντίνου Μηλιαρά που τον έκανε Κάλλιστο όχι τόσο το ιερατικό σχήμα όσο η πραγμάτωση των ευγενών οραμάτων του και των φιλοπάτριδων έργων του, στη γενέθλια γη της Μάρθας.
Αρχεία - Βιβλιογραφία
Ιστορικό Αρχείο Κρήτης, Αρχείο Ανωτέρα Δ/νσεως της Παιδείας, φάκελος εγγράφων ετών 1899-1910
Επίσημος Εφημερίς Κυβερνήσεως της Κρητικής Πολιτείας (1901)
Αρχείο Δημοτικού Σχολείου Μάρθας(Μαθητολόγιο, Βιβλίο Πιστοποιητικών Σπουδής & Βιβλίο Γενικού Ελέγχου)
Μακράκης Μανόλης τ. Κ., Κρητών Παιδεία – Η παιδεία στην τουρκοκρατούμενη και αυτόνομη Κρήτη, Ηράκλειο 2013 (διδακτορική διατριβή)
Μακράκης Μανόλης τ. Κ., Καραβάδος Ηρακλείου Κρήτης – Ο τόπος και οι άνθρωποι στην πορεία του χρόνου, Αθήνα 2014 (έκδοση Πολιτιστικού Συλλόγου Καραβάδου)
Μηλιαράς Ευγένιος, ο Αγιοταφίτης Αρχιμανδρίτης Κάλλιστος Μηλιαράς- Από τη Μάρθα στους Αγίους Τόπους (εφημερίδα Ηχώ της Βιάννου)
Παραπομπή
1.Πληροφορίες του Κοινοτάρχη Mιχαήλ Φραγκάκη προς το δάσκαλο του σχολείου Τζερμιά Ιωάννη (1993).
Ευχαριστήριο
Υ/ Γ. Ευχαριστώ θερμά τον για την προθυμία και την ευγένειά του, τον Ευγένιο Μηλιαρά για την παροχή των στοιχείων του βιογραφικού και την αποστολή της φωτογραφίας του Καλλίστου Μηλιαρά. Επίσης ευχαριστώ θερμά τον π. Γραμματέα της Κοινότητας Μάρθας Μιχάλη Μαργαριτάκη και την π. Κοινοτάρχη Ειρήνη Εμμ. Μελισσουργάκη για τις πληροφορίες.
*Ο Μανόλης Κ. Μακράκης είναι διδάκτορας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και συγγραφέας
