«Μέσα σ’ ένα στενό και χαμηλό δωμάτιο είναι στριμωγμένα τα παιδιά. Πάνω σε 6 θρανία (πάγκους) κάθονται από 6, τα λοιπά κάθονται απάνω σε δοκάρια. Τα απογεύματα και μάλιστα τον χειμώνα δε βλέπουν καθόλου. Είναι όπως μου λένε τα παιδιά «σκουντούφλα ».[..] Ο δ/λος εξοικονομεί τα πράγματα, όπως δύναται. Μία δοκός χρησιμοποιείται ως κάθισμα και μία σανίς υψηλότερον ως γραφείον! Παρά τας ελλείψεις ταύτας παρατηρείται αρκετή πρόοδος εις το σχολείον τούτο […] Ο δ/λος ούτος είναι και ιερεύς του χωρίου. Είναι άνθρωπος ισχυράς θελήσεως, αφοσιωμένος εις το επάγγελμά του, επιμελέστατος και εργατικότατος. Τώρα εργάζεται δραστηρίως διά την αποπεράτωσιν του προ πολλών ετών ημιτελούς διδακτηρίου […] »
Αποσπάσματα από την έκθεση του επιθεωρητή Ι. Βαλέργα (1932)
To Δημοτικό Σχολείο Κεφαλοβρυσίου ιδρύθηκε το 1918 (ΦΕΚ 149/1918, τ. A΄). Μέχρι το έτος αυτό, οι μαθητές από το Κεφαλοβρύσι φοιτούσαν στο Δημοτικό Σχολείο Αμιρών. Πρώτη δασκάλα υπήρξε η Ελένη Ματθαιάκη από τη Λατσίδα Μεραμπέλου. Το έτος αυτό, 1918-19, φοίτησαν στο σχολείο 35 μαθητές. Τα επόμενα έτη υπηρετούν: η Όλγα Καραβελάκη (1919-20), η Καλλιόπη Μαυρομάτη (1921-23), την οποία διαδέχεται το σχολ. έτος 1924-25 η Ελένη Ματθαιάκη. Το 1925 επαναδιορίζεται η Μαυρομάτη και υπηρετεί έως το έτος 1931. Το 1931 τοποθετείται δάσκαλος ο ιερέας Ματθαίος Γιαλιαδάκης ο οποίος υπηρέτησε έως το 1953. Το 1935 το σχολείο προάγεται σε 2/θέσιο και υπηρετεί σ’ αυτό εκτός του παπά Ματθαίου ο Νικόλαος Τσαγκαράκης (1935-36) από τα Αμιρά.
Η έκθεση του επιθεωρητή
Αρχικά το σχολείο στεγάστηκε σε ιδιωτικό οίκημα. Λίγα χρόνια μετά την ίδρυση του σχολείου, οι κάτοικοι του Κεφαλοβρυσίου άρχισαν τις προσπάθειες ανέγερσης του διδακτηρίου έπειτα από παρότρυνση του επιθεωρητή Αναστάσιου Χαραλαμπόπουλου. Αρχικά πούλησαν ενοριακά κτήματα για την εξοικονόμηση χρημάτων και στη συνέχεια διέθεσαν προσωπική εργασία. Στις 9 Αυγούστου του 1926 που επισκέφτηκε το σχολείο ο Χαραλαμπόπουλος βρήκε τους κτίστες να εργάζονται εφαρμόζοντας το σχέδιο του Υπουργείου και τις οδηγίες που τους είχε δώσει. Επειδή όμως η κοινότητα στερούνταν πόρους υποσχέθηκε στους κατοίκους ότι θα συνεπικουρήσει το αίτημά τους για τη διάθεση πίστωσης προς αποπεράτωση του διδακτηρίου. Διαβάζουμε στη σχετική έκθεση (1): «Την 9ην Αυγούστου μετέβην εις Κεφαλοβρύσιον. Κατόπιν των επανειλημμένων ενεργειών μου οι κάτοικοι πωλήσαντες ενοριακά κτήματα και καταβάλλοντες προσωπικήν εργασίαν κατέληξαν εις το ευχάριστον σημείον να δύνανται να ανοικοδομήσουν αφ’ εαυτών τους τοίχους του σχολείου. Ήδη δε εύρον τους κτίστας εργαζομένους και εφαρμόζοντας το σχέδιον επακριβώς, εκτός της προσθήκης δύο παραθύρων τα οποία δύνανται να κλείσουν χωρίς να επιφέρουν ούτε την ελαχίστην ζημίαν. Επειδή δε, προβλέπεται ότι δεν θα επαρκέσουν τα προς τον σκοπόν τούτο χρήματα η δε κοινότης είναι άπορος, υπεσχέθην ότι θα συνηγορήσω υπέρ παραχωρήσεως αναλόγου αρωγής διά την περαίωσιν του έργου».
Το σχολείο επισκέφτηκε την 1η Δεκεμβρίου 1932 ο επιθεωρητής Ιωάννης Βαλέργας επιθεωρητής εκπ/κής περιφέρειας Μεραμβέλλου στη δικαιοδοσία του οποίου υπάγονταν ακόμη η επαρχία Βιάννου, καθώς και το Οροπέδιο Λασιθίου. To διδακτήριο που κτιζόταν το 1926 δεν είχε αποπερατωθεί και οι μαθητές στεγάζονταν σε ιδιωτικό οίκημα το οποίο ήταν σε κακή κατάσταση. Μέσα στην στενή, χαμηλή και σκοτεινή αίθουσα διδασκαλίας συνάντησε παρόντα τα 47 παιδιά (από τα 49 εγγεγραμμένα) να κάθονται ανά έξι σε έξη άθλια, όπως τα χαρακτηρίζει πολύεδρα θρανία, ενώ τα υπόλοιπα καθόταν σε δοκάρια. Ο ελλιπής φωτισμός δυσκόλευε τα παιδιά, αφού τα απογεύματα και ιδιαίτερα εκείνα του χειμώνα, δεν έβλεπαν καθόλου. Ήταν «σκουντούφλα» σύμφωνα με την προσφιλή έκφραση των μαθητών. Λόγω στενότητας της αίθουσας διδασκαλίας ήταν δύσκολη η έξοδος των μαθητών από τα θρανία αφού δεν υπήρχε διάδρομος ούτε μεταξύ των θρανίων ούτε μεταξύ θρανίων και τοίχου.
Η αναλογία των εγγεγραμμένων μαθητών επί των κατοίκων ήταν περίπου 16 % (2). Τα παιδιά, 26 αγόρια και 23 κορίτσια, φοιτούσαν στις τάξεις: Α 16, Β 10, Γ 5, Δ 6, Ε 7 και ΣΤ 5. Ένα τραπέζι χρησίμευε ως έδρα. Οι μαθητές ήταν υγιείς και καθαροί. Εποπτικά μέσα υπήρχαν ελάχιστα, μόνο εννέα γεωγραφικοί χάρτες, ένας μαυροπίνακας και ένα αριθμητήριο. Ένα δοκάρι χρησιμοποιούνταν ως κάθισμα και μία σανίδα λίγο ψηλότερα ως γραφείο! Βρήκε το αρχείο του σχολείου «εντάξει», η βιβλιοθήκη είχε μόλις τρία βιβλία ενώ δεν υπήρχε σχολικός κήπος.
Αριστερά, ο ιερέας Ματθαίος Γιαλιαδάκης (Παπα Μαθιός) ηλικιωμένος. Υπηρέτησε το σχολείο από το 1931 έως το 1953. Δεξιά Ελένη Ματθαιάκη, από τη Λατσίδα Μεραμπέλου. Η πρώτη δασκάλα του σχολείου
Στους 47 μαθητές δίδασκε ένας μόνο δάσκαλος, ο ιερέας Ματθαίος Γιαλιαδάκης. Παρά τα διάφορα εμπόδια και τις δυσκολίες η πρόοδος των μαθητών ήταν ικανοποιητική. Ο επιθεωρητής παρατηρεί μία υστέρηση στα τεχνικά μαθήματα επειδή οι μαθητές δεν προμηθεύτηκαν τα υλικά, πιθανόν λόγω απορίας. Στο τέλος της έκθεσης ο επιθεωρητής διατυπώνει την κρίση του για τη διδασκαλία, καθώς επίσης και για την εικόνα του δασκάλου, τον οποίο επαινεί διότι, αν και χήρος με δύο παιδιά διάβασε, μορφώθηκε πήρε εφόδια για την άσκηση του έργου του, αποφοιτώντας από το Ιεροδιδασκαλείο Αγίας Τριάδος Χανίων το έτος 1929. Τον χαρακτηρίζει επιμελέστατο και εργατικότατο. Στη συνέχεια αναφέρει ότι ο παπά Μαθιός διαθέτοντας ισχυρή θέληση και μεγάλη δραστηριότητα εργάζεται για την αποπεράτωση του ημιτελούς διδακτηρίου πείθοντας την Κοινότητα Κεφαλοβρυσίου (3) να επιβάλει φορολογία στους κατοίκους. Το γεγονός αυτό τον ζημίωσε ως ιερέα αλλά έδωσε προτεραιότητα στη μόρφωση των μαθητών. Χαρακτηρίζει τον παπά Ματθαίο, σαφή, ακριβολόγο με μεγάλη επιμονή. Αυτός εξάλλου είναι και ο λόγος που στο Σχολείο του Κεφαλοβρυσίου παρατηρούνταν ικανοποιητική πρόοδος. Αγαπά τη μελέτη, είναι από τους καλύτερους ιερείς της επαρχίας Βιάννου ενώ, ο επιθεωρητής δεν παραλείπει να προβλέψει για τον Ματθαίο Γιαλιαδάκη ότι θα καταστεί καλός δάσκαλος μιας και αγαπά τη μελέτη και είναι φιλόπονος.
Παρουσιάζουμε απόσπασμα από την επιθεώρηση του Ι. Βαλέργα (4)
«Μέσα σ’ ένα στενό και χαμηλό δωμάτιο είναι στριγμωμμένα τα παιδιά. Πάνω σε 6 θρανία (πάγκους) κάθονται από 6, τα λοιπά κάθονται απάνω σε δοκάρια. Τα απογεύματα και μάλιστα τον χειμώνα δε βλέπουν καθόλου. Είναι όπως μου λένε τα παιδιά «σκουντούφλα». Ως είναι επόμενον καμμία εργασία ατομική των παιδιών δεν μπορεί να γίνη. Κάθονται με ανοιχτά τα βιβλία. Στην αρχή επιβάλλεται ησυχία έπειτα όμως από λίγο αρχίζει το κουβεντολόημα, ιδίως από τα μικρά που δεν έχουν να κάνουν τίποτε και μόνον φυλλομετρούν τα βιβλία τους. Η έξοδος επίσης από τα θρανία είναι δυσκολωτάτη, διότι διάδρομος δεν υπάρχει ούτε μεταξύ των θρανίων ούτε μεταξύ θρανίων και τοίχων. Ο δ/λος εξοικονομεί τα πράγματα, όπως δύναται. Μία δοκός χρησιμοποιείται ως κάθισμα και μία σανίς υψηλότερον ως γραφείον! Παρά τας ελλείψεις ταύτας παρατηρείται αρκετή πρόοδος εις το σχολείον τούτο. Εις τα τεχνικά μαθήματα δεν έγινεν ακόμη τίποτε καίτοι κατά το παρελθόν είχον επιδείξει αρκετήν επίδοσιν, διότι στερούνται υλικών και δεν επρομηθεύθησαν ακόμη τοιαύτα».
Το Κεφαλοβρύσι από ψηλά (Φωτογραφία: Νίκος Κικάκης)
Η κρίση του επιθεωρητή για τον δάσκαλο παπά Ματθαίο Γιαλιαδάκη
Διδάσκαλος: Ονοματεπώνυμο Ματθαίος Γιαλιαδάκης (ιερεύς) , ετών 44, χήρος με 2 τέκνα, υγιής, προσόντα: πτυχίον του ιεροδιδασκαλείου Χανίων, έτη υπηρεσίας 3, βαθμός Ακόλουθος.
«Ο δ/λος ούτος είναι και ιερεύς του χωρίου. Εις μεγάλην ηλικίαν και χήρος εκάθησεν εις τα μαθητικά εδώλια επί 5ετίαν και εμορφώθη. Είναι άνθρωπος ισχυράς θελήσεως, αφοσιωμένος εις το επάγγελμά του, επιμελέστατος και εργατικώτατος. Τώρα εργάζεται δραστηρίως διά την αποπεράτωσιν του προ πολλών ετών ημιτελούς διδακτηρίου. Προς τον σκοπόν τούτον επέβαλε φορολογίαν εις τους κατοίκους παρά τα συμφέροντά του ως ιερέως, τα οποία διά της τοιαύτης του πολιτικής εζημιώθησαν. Από διδακτικής απόψεως ακολουθεί μεν τα ερβαρτινά στάδια αλλά είναι σαφής, ακριβολόγος και επιμένει να μάθουν οι μαθηταί του διό και παρατηρείται αρκετή πρόοδος εις το σχολείον του. Ακούει πάσαν οδηγίαν και συμμορφούται. Γενικώς ούτος είναι εις εκ των καλυτέρων ιερέων της Βιάννου, θα αποβή δε και καλός διδάσκαλος, διότι επί πλέον αγαπά την μελέτην».
Ο ιερέας Ματθαίος Γιαλιαδάκης δεν υπήρξε μόνο καλός δάσκαλος, αλλά και φλογερός πατριώτης. Στις 12 Σεπτεμβρίου του 1943, ημέρα Κυριακή και ενώ τελούσε τη θεία λειτουργία στο δίκλιτο ναό του Ευαγγελισμού και του Αγ. Ιωάννη στο Κεφαλοβρύσι, οι ναζί εισέβαλαν στο ναό αναγκάζοντάς τον διά της βίας να διακόψει τη λειτουργία και να τους ακολουθήσει ως όμηρος στη Σύμη, όπου διεξήχθη η μάχη με τους αντάρτες. Ο παπά Ματθαίος μετά τη μάχη εντάχθηκε στο σώμα των ανταρτών και παρέμεινε μαζί τους στο βουνό. Είχε προηγηθεί το Γενάρη του ίδιου χρόνου η εισβολή των γερμανών ναζί στο Κεφαλοβρύσι. Συνέλαβαν και τις δυο κόρες του παπά Ματθαίου Μαρία και Ευσεβία ως ομήρους, μεταφέροντάς τες στην Αγιά Χανίων για να τις απελευθερώσουν το Μάρτιο του ίδιου έτους. (5)
Το Σεπτέμβρη του 1943 κατά το Ολοκαύτωμα της Επαρχίας Βιάννου, το σχολείο, όπως όλο το χωριό, καταστράφηκε από τους ναζί. Η Πολιτεία ανήγειρε καινούργιο στον νεόδμητο οικισμό του Αγίου Γεωργίου όπου και μεταφέρθηκε. (6)
Οι δάσκαλοι
Τα μεταπολεμικά χρόνια 1944-1953 υπηρέτησε, ως δάσκαλος, ο ιερέας Ματθαίος Γιαλιαδάκης. Έκτοτε υπηρετεί από 10 Μαρτίου 1954 ο Ελευθέριος Βραχνάκης από το Κεφαλοβρύσι (Δ/ντής, 1954-1974), ο Εμμ. Λουλάκης από το ίδιο χωριό (Κεφαλοβρύσι 1974-77), ο Νικ. Μπαρμπαγαδάκης (1977-79) από Άγ. Βασίλειο και ο Εμμ. Τζιράκης από την Έμπαρο τα έτη (1979-1984).
Οι μαθητές
Το 1918 πρώτο έτος λειτουργίας του σχολείου φοίτησαν 35 μαθητές, 37 μαθητές το 1930 , 49 το σχολ. έτος 1932-33 , 55 μαθητές το 1940, 48 το 1950, 30 το 1960, 21 το 1970, 18 το 1980. Το 1984 ο αριθμός των μαθητών μειώθηκε στους 10, οπότε το σχολείο καταργήθηκε με το διάταγμα 294/17-7-1984 ( ΦΕΚ 108/1984, τ. Α΄). Έκτοτε οι μαθητές από το Κεφαλοβρύσι φοιτούν στο Δ. Σ. Αμιρών.
-------------
*Ο Μανόλης Κ. Μακράκης είναι διδάκτορας του Παν/μίου Ιωαννίνων, συγγραφέας και Διευθυντής Α/θμιας Εκπ/σης Λασιθίου
Παραπομπές
Έκθεσις των Δημοτικών Σχολείων Μεραμβέλλου υπό του επιθεωρητού Αναστασίου Ν. Χαραλαμπόπουλου από 25 Ιουλίου έως 1ης Σεπτ. 1926
Ο πληθυσμός του Κεφαλοβρυσίου ήταν το 1928 307 ψυχές. Στις άλλες απογραφές είχαμε σε παρένθεση ο αριθμός των κατοίκων: 1881 (206), 1900 (263), 1920 (278), 1940 (350), 1951 (285), 1961 (274), 1971 (262), 1981 (168), 1991 (213)
Το Κεφαλοβρύσι ανήκε από το 1879 στο Δήμο Αγίου Βασιλείου. Το 1925 εντάχθηκε στην Κοινότητα Αμιρών από την οποία αποσπάστηκε το 1927 και ίδρυσε την Κοινότητα Κεφαλοβρυσίου (ΦΕΚ 59/1927, τ. Α΄). Σ’ αυτήν προστέθηκε το 1951 ο οικισμός Κόρνιας και το 1953 ο Κρεββατάς (ΦΕΚ 202/1953, τ. Α΄)
Βαλέργα Ιωάννη-Εκθέσεις επιθεωρήσεως Δημοτικών Σχολείων εκπ/κής περιφέρειας Μεραμβέλλου από 25 Οκτωβρίου 1932 έως 8 Ιουνίου 1933 υπό του Επιθεωρητού Ι. Βαλέργα
5. Τη νύχτα της 27 του Γενάρη 1943 κύκλωσαν το Κεφαλοβρύσι οι ναζί και μόλις ξημέρωσε συγκέντρωσαν τους κατοίκους στην εκκλησία κι άρχισαν να ψάχνουν στα σπίτια για όπλα. Μετά την έρευνα και αφού δεν βρήκαν τίποτε, ούτε τους παραδόθηκε όπλο από τους κατοίκους, πήραν ως ομήρους πέντε κοπέλες ανάμεσα σ’ αυτές και τις δύο κόρες του παπά Ματθαίου Μαρία και Ευσεβία. Τις κοπέλες αυτές μαζί με άλλες 25 που συνέλαβαν από 4 ακόμη χωριά της επαρχίας, μετέφεραν και φυλάκισαν στην Αγιά Χανίων. Εκεί έμειναν φυλακισμένες εκτελώντας διάφορες αγγαρείες ως το Μάρτιο του ίδιου έτους που απελευθερώθηκαν.
Παπαδάκης Γεώργιος, Βιάννος διαχρονική πορεία από τα βάθη των αιώνων μέχρι σήμερα
Αρχεία
Αρχείο Χριστιανικής Δημογεροντίας Λασιθίου (έγγραφα των ετών 1868-1896)
Αρχείο Πρωτοβάθμιας Εκπ/σης Λασιθίου
Βιβλιογραφία
Παπαδάκης Γεώργιος, Βιάννος διαχρονική πορεία από τα βάθη των αιώνων μέχρι σήμερα
Σπανουδάκη Στέλλα, αναμνήσεις από τη σχολική ζωή της επ. Βιάννου
