«Τα χωρία Ρούσης Κεφάλας στερούνται τακτικών αλληλοδιδακτικών σχολείων δι’ έλλειψιν μέσων προς διατήρησιν διδασκάλων και οι κάτοικοι διατελώσιν εν παχυλωτάτη αμαθεία»
Ιωάννης Ινιωτάκης πληρεξούσιος Αρκαδίας (1874)
Η ίδρυση του σχολείου
Οι πρώτες προσπάθειες για την ίδρυση σχολείου στον Αγ. Βασίλειο την εποχή της Αιγυπτιοκρατίας (1830-40) δεν καρποφόρησαν. Δημοτικό Σχολείο στον Άγιο Βασίλειο λειτουργούσε πριν από την επανάσταση του 1866 όπως μας πληροφορεί επιστολή του Ευάγγελου Φουρναράκη προς τον Εμμ. Βυβιλάκη με ημερ/νία 16 Μαρτίου 1862:
« ..έδωσα τους πίνακας της αριθμητικής επ’ ονόματί σας εις Αγκάραθον τα δε βιβλία απέστειλα εις Άγιον Βασίλειον, χωρίον της επαρχίας Ρεζώ, εκεί σκοπεύω να αποστείλω και τους πίνακας της αναγνώσεως, αν έχωσιν ανάγκην διότι έγραψα και δεν μοι έγραψαν σε ασπάζομαι
Ευάγγελος Φουρναράκης»
Οι προσπάθειες για συντήρηση των σχολείων από το ταμείο Δημοσίας εκπαιδεύσεως -
Μετά την επανάσταση των ετών 1866-68, ψηφίστηκε ο Μοναστηριακός Διοργανισμός, ο οποίος, προέβλεπε ότι τα χρήματα από τα ενοικιαζόμενα κτήματα των μοναστηριών θα διοχετεύονταν στην εκπαίδευση. Ήταν μια πρόβλεψη αναντίλεκτα θετική χάρη στην οποία, λειτούργησαν τα σχολεία της Κρήτης τις επόμενες δεκαετίες. Δεν έλειψαν όμως οι δυσκολίες και τα ποικίλα προβλήματα. Προβλήματα που πήγαζαν από την ασυνέπεια των ενοικιαστών των κτημάτων αλλά και από τις αφορίες. Για τους παραπάνω λόγους ο πληρεξούσιος Αρκαδίας Ιωάννης Ινιωτάκης (Γιαννίκος), ως εκπρόσωπος των χωρίων της «Ρούσσης Κεφάλας», ζητά από το Διοικητή Λασιθίου Αριστάρχη τον Αύγουστο του 1874, να πληρώνονται οι διδάσκαλοι των κεντρικοτέρων σχολείων δηλ. Αγίου Βασιλείου, Αμιρά και Σύμης από το ταμείο της δημοσίας εκπαιδεύσεως και όχι από τις προσόδους των μοναστηριών. Στην ενδιαφέρουσα επιστολή του, ο γενναίος οπλαρχηγός της επανάστασης του 1866, αναφέρει πως αυτό είναι αναγκαίο προκειμένου να εξομοιωθεί η επαρχία Βιάννου με τις υπόλοιπες επαρχίες της Κρήτης, μιας και οι κάτοικοί της «διατελώσιν εν παχυλωτάτη αμαθεία». Ο Διοικητής παραπέμπει την επιστολή στη Δημογεροντία ως αρμόδια επί των εκπαιδευτηρίων αρχή. Παραθέτουμε παρακάτω το πλήρες κείμενο της επιστολής:
« Εν Νεαπόλει Αυγ. 1874
Αίτησις των κατοίκων της Ρούσσης Κεφάλας
Εξοχώτατε
Μετά βαθυτάτου σεβασμού αναφέρω ο υποφαινόμενος Χατζή Ιωάννης, πληρεξούσιος Αρκαδίας εν Νεαπόλει, εξ’ ονόματος των κατοίκων της Ρούσης Κεφάλας, ότι επειδή και τα χωρία ταύτης στερούνται τακτικών αλληλοδιδακτικών σχολείων δι’ έλλειψιν μέσων προς διατήρησιν διδασκάλων, οι κάτοικοι διατελώσιν εν παχυλωτάτη αμαθεία. Επιθυμώντες όθεν και ημείς όσον αφορά την παιδείαν, να εξομοιωθώμεν με τας λοιπάς επαρχίας της νήσου ημών εξαιτούμεθα παρά της Υμετ. Εξοχώτητος ώστε οι διδάσκαλοι των κεντρικοτέρων σχολείων της Ρούσης Κεφάλας να διατηρώνται εκ του ταμείου της δημοσίας εκπαιδεύσεως, ήτοι ο των Αμιρών διδάσκαλος, Αγίου Βασιλείου κ΄ Σύμης καθώς τούτο γίνεται εις απάσας τας επαρχίας των διαφόρων τμημάτων της Νήσου ημών. Η εκτέλεσις και εφαρμογή της δεήσεός μας ταύτης, εξοχώτατε, έσεται (;) δι’ ημάς και τα τέκνα ημών μέγα ευεργέτημα. Εύελπις υποσημειούμαι της Υ. Εξοχώτητος, ευπειθέστατος και πιστότατος υπήκοος. Ο εξελεγκτής Αρκαδίας, Χατζή Ιωάννης Ινιωτάκης».
Οι πρόσοδοι των μοναστηριών στηρίζουν την εκπαίδευση
Στα χρήματα όμως των ενοικίων των μοναστηριακών κτημάτων στηρίχτηκε η εκπαίδευση εκείνα τα χρόνια. Σε επιστολή του επισκόπου Αρκαδίας Γρηγορίου προς τη Δημογεροντία Λασιθίου, την οποία υπογράφει στις 27 Ιουλίου 1875 από το Ηράκλειο προτείνει να κατανεμηθούν από το λογαριασμό των Μονυδρίων της επ. Βιάννου τα υπάρχοντα 2300 γρόσια «διά τα κατωτέρας τάξεως καταστήματα» ως εξής: «Σχολείο Χριστού γρ. 500, Σύμης γρ. 600, Συκολόγου γρ. 500, Αγ. Βασιλείου γρ. 550, Αμιρών 250 (έχει ήδη λάβει 600)».
Φαίνεται πως υπήρχαν προβλήματα στη λειτουργία του σχολείου τα οποία συνεχίστηκαν και στα κατοπινά χρόνια. Σε επιστολή των Εφόρων Αγίου Βασιλείου προς τη Δημογεροντία Λασιθίου, την οποία υπογράφουν ο ιερέας Μιχαήλ και οι έφοροι: Χατζή Μιχαήλ, Μανώλης Μαθιουδάκης και Κων/νος Πολυχρονιάδης, με ημερ/νία 8 Μαρτίου 1876, καθιστούν πληρεξούσιο το δημοδιδάσκαλο του Αγ. Βασιλείου ιερέα Ιωάννη, προκειμένου να εισπράξει το ετήσιο χρηματικό ποσό που δικαιούνταν το σχολείο από μοναστηριακές συνδρομές.
« Τη εντίμω και Σεβαστή Δημογεροντία του Τμήματος Λασιθίου
Επειδή ο Δημοδιδάσκαλος μας Ιωάννης ιερεύς έρχεται αυτού διά υπόθεσιν ιδικήν του, τον κάμνομεν επιτροπικόν μας, όπως παρουσιασθή και λάβη από το κοινωφελές ταμείον της Σεβαστής Δημογεροντίας Λασιθίου την συνδρομήν του τρέχοντος έτους, την οποίαν, αυτή κατ’ έτος χορηγή εις το σχολείον μας καθ’ ότι έχωμεν μεγάλην ανάγκην όθεν παρακαλούμεν ίνα δεχτήτε αυτόν ως επίτροπόν μας κ΄ να του παραδώσητε παν το αναλογούν εν τη σχολή μας ετήσιονχρηματικόν ποσόν».
Ο ιερέας Ιωάννης παρέδωσε στη Δημογεροντία το επιτροπικό την επόμενη ημέρα (9 Μαρτίου 1876), η οποία, το παραπέμπει στη Δ/νση της Ορφανικής Τράπεζας για να της γνωστοποιήσει αν καθυστερείται για το τρέχον έτος η συνδρομή του σχολείου Αγίου Βασιλείου και αν η μερίδα των μονυδρίων Αγίας Μονής και Κεραλιμνιωσίσσης διαθέτει πίστωση. Η Χριστ. Ορφαν. Τράπεζα απάντησε την επομένη, ότι καθυστερείται η συνδρομή αλλά η πίστωση είναι μικρή μόλις 160 & 18/40 γρόσια.
«Τη Δ/νση της Χριστ. Ορφαν. Τραπέζης Λασιθίου ίνα μας πληροφορήση εάν καθυστερείται η διά το τρέχον έτος ζητουμένη μοναστηριακή συνδρομή της Σχολής Αγίου Βασιλείου και συγχρόνως αν η μερίς των μονυδρίων Κεραλιμνιωτίσσης και Αγίας Μονής έχει προς τον σκοπόν τούτο αρκούσαν πίστωσιν, τη 9 Μαρτίου 1876, Η Δημογεροντία. Η υπέρ της Σχολής του εν λόγω χωρίου καθυστερείται. Η μερίς αμφοτέρων των Μονυδρίων φέρει πίστωσιν μέχρι α΄ Ιανουαρίου τρέχοντος έτους γρόσια 160 και 28/40 . Τη 10 ιδίου (εννοεί Μαρτίου) Η Χρ. Ορφ. Τράπεζα».
Εξετάσεις
Το σχολείο συνέχισε τη λειτουργία του και το επόμενο έτος 1876-1877. Σε επιστολή τους προς την Δημογεροντία, με ημερ/νία 8 Αυγ. 1877 την οποία υπογράφουν οι έφοροι: Χατζή Ιωάννης Παπαδάκης, Εμμ. Μαθιουδάκης, Νικ. Ζωάκης, Ιωάν. Αγαπάκης, Νικ. Βασιλάκης και Χατζή Μιχαήλ, της ανακοινώνουν ότι «Κατά την 15 ισταμένου γεννήσονται αι εξετάσεις της εν Αγίω Βασιλείω Σχολής» και την καλούν να στείλει εξεταστή «ίνα ίδη το αποτέλεσμα αυτών».
Το 1881 με έγγραφό τους, κάτοικοι του Αγίου Βασιλείου εκφράζουν τα παράπονά τους προς τη Δημογεροντία «για το μη διορισμό δασκάλου ».Οι κάτοικοι όμως προσέλαβαν ιδιωτικό δάσκαλο τον επόμενο χρόνο (1882).
Οι τοπικοί έφοροι και ο Δήμαρχος Αγίου Βασιλείου επιθυμούν να διοριστούν οι δημοδιδάσκαλοι της αρεσκείας των
Σε επιστολή του προς τη Δημογεροντία με ημερ/νία 31 Αυγούστου 1887 ο Δήμαρχος Αγ. Βασιλείου Εμμ. Γ. Δημητρογιαννάκης απαιτεί απ’ αυτήν να διορίσει δασκάλους της αρεσκείας των τοπικών εφόρων. Επισυνάπτει μάλιστα πρακτικό συνεδρίασης της Δημοτικής Εφορείας Αγ. Βασιλείου της προηγούμενης ημέρας, με το οποίο, υποδεικνύουν τους δασκάλους τους οποίους επιθυμούν να διοριστούν στα σχολεία του δήμου τους. Να σημειώσουμε πως η πρακτική παρέμβασης των δημάρχων και των Εφόρων προς τη Δημογεροντία για διορισμό δασκάλων της αρεσκείας των ήταν συχνή και στο πνεύμα της εποχής, μιας και οι δήμαρχοι ήταν υπεύθυνοι για τη λειτουργία των σχολείων και συχνά τα επιθεωρούσαν οι ίδιοι. Το πρακτικό της δημοτ. εφορείας υπογράφει εκτός του Δημάρχου, ο επαρχιακός έφορος Ιωάννης Νιωτάκης και οι Δημοτικοί έφοροι Μ. Ν. Πλουμίδης, Γ. Στεφανάκης και Ανεγνώστης Παπαδάκης. Στο έγγραφο αυτό προς τη Δημογεροντία Λασιθίου, ο Δήμαρχος αναφέρει: «Συννημέννως ώδε διαβιβάζω το πρακτικόν της Δημοτ. Εφορείας του ούτινος προΐσταμαι Δήμου δι’ ου υποβάλλουσα τους δημοδιδασκάλους της περιφέρειας του Δήμου τούτου κατ’ αίτησιν ενός εκάστου χωρίου εξαιτείται τους διορισμούς των. Μοι εδήλωσαν συγχρόνως οι έφοροι ούτοι ως και οι Δημογέροντες των χωρίων τα περιφέρειας του Δήμου τούτου, ότι κατ’ ουδένα τρόπον θα παραδεχθώσιν ετέρους διδασκάλους, εκτός των διά του πρακτικού υποβαλλομένων προς υμάς ήτοι: τον Μιχαήλ Πλουμίδη εις Συκολόγον, τον Ιωάννην Χουλάκη εις Καλάμι, τον Γεώργιον Πυροβολάκην εκ Κεφαλοβρυσίου ή τον Ιωάννην Βασιλάκη εις Πεύκον, τον Ε. παπά Ιωάννου εις Άγιον Βασίλειον και τον Νικολ. Κ. Κονδυλάκην εις Αμηρά. Συνιστώ όθεν καγώ τούτους, προς υμάς και με την πληροφορίαν οι ειρημένοι δημοδιδάσκαλοι είναι οι ικανότεροι του Δήμου τούτου, εξαιτούμαι την αποστολήν των διορισμών των, εκδηλών συνάμα ότι άνευ των προταθέντων δεν θα παραδεχθώ ουδένα εις την περιφέρειαν του ου προΐσταμαι Δήμου.
Ο Δήμαρχος Αγ. Βασιλείου
Ε. Γ. Δημητρογιαννάκης
Υ.Γ. Επίσης προτείνω τον Νικόλαον Γ. Κοντάκην εκ Κεφαλοβρυσίου ότι είναι ικανός ίνα διορισθή διδάσκαλος εις κανένα Σχολείον.
Άγιος Βασίλειος 31 Αυγ. 1887».
Η Δημογεροντία διόρισε τον Αντώνιο Ινιωτάκη, αλλά μερικές ημέρες αργότερα υπαναχώρησε διορίζοντας τον Νικόλαο Κονδυλάκη, γεγονός που προκάλεσε την οργή των. Συντάσσουν έγγραφο το οποίο υπογράφουν όλοι σχεδόν οι κάτοικοι στις 5 Σεπτ. 1887 για διορισμό του Αντ. Ινιωτάκη. Το έγγραφο επισυνάπτει ο Δήμαρχος Εμμ. Γ. Δημητρογιαννάκης σε επιστολή του προς τη Δημογεροντία την επόμενη ημέρα (6/9/1887) αναφέροντας : «υποβάλλω υπ’ όψιν ημών ότι οι κατοικοδημόται Αγίου Βασιλείου ως και των πέριξ χωρίων των ου προΐσταμαι Δήμαρχος πληροφορηθέντες περί του διορισμού του Αντωνίου Ινιωτάκη ως δημοδιδασκάλου του Σχολείου Αγίου Βασιλείου κατευχαριστήθησαν υπερμέτρως, ως δηλούται και εκ της επισημμένης αναφοράς των προς υμάς διαβιβαζομένης. Κατεταράχθησαν δε ύστερον πληροφορηθέντες ότι αντί του διορισθέντος, ειρημένου Αντωνίου Ινιωτάκη διορίσθη αντ’ αυτού ο Νικόλαος Κονδυλάκης. Κατά συνέπειαν όθεν και προς πρόληψιν ενδεχομένων παραπόνων μετά των δημοτών μου και σκανδάλων συναινέσω καγώ την επιθυμίαν μετά των δημοτών μου και παρακαλέσω υμάς θερμώς όπως διορίσητε τον ειρημένον Αντώνιον Ινιωτάκην εις την Σχολήν Αγίου Βασιλείου πεποιθώς ότι θέλει δείξει καρπόν πολύ πλείονα του διορισθέντος και προσέτι θέλουν ευχαριστηθή οι κάτοικοι και εξαλειφθούν μύρια παράπονα […] ».
Η Δημογεροντία δεν υπαναχώρησε και διατήρησε τον Νικ. Κονδυλάκη στη θέση του. Το σχολείο λειτούργησε με 55 συνολικά μαθητέςστις τάξεις (Α 18, Β 22, Γ 9 και Δ 6 ). Οι 51 ήταν άρρενες και 4 θήλεις όλες στην Α΄τάξη. Για την ιστορία τις αναφέρουμε: Αικατερίνη & Αναστασία Παπαδάκη, Ροδάνθη Μαθιουδάκη, Σοφία Ν. Διακάκη.
Τα έτη 1889-1897
Ο επόμενος Δήμαρχος Αγίου Βασιλείου για τους «εκλεκτούς» των τοπικών κοινωνιών.
Έχει ενδιαφέρον να θυμηθούμε τους χαρακτηρισμούς του επόμενου δημάρχου του Κων/νου Κονδυλάκη (Κοντυλοκωστή) από Αμιρά για τους «καταλληλότερους των διδασκάλων» εκλεκτούς των τοπικών κοινωνιών στην επιθεώρηση που πραγματοποίησε δύο έτη αργότερα. Ο Κ. Κονδυλάκης, οπλαρχηγός στην επανάσταση του 1878, άριστος χειριστής του γραπτού λόγου και με πολλές γνώσεις, όπως καταδεικνύει η ανάγνωση της έκθεσης, διακατέχεται από φανατισμό, περιφρονεί τους δασκάλους και τους στολίζει με πολλά κοσμητικά επίθετα. Ανήκε στο κόμμα των Καραβανάδων, ενώ οι δάσκαλοι στους οποίους αναφέρεται στο κόμμα των Ξυπόλητων, στο οποίο ανήκε και η πλειοψηφία των κατοίκων της επ. Βιάννου. Έτσι εξηγούνται, ως ένα βαθμό βέβαια, οι ύβρεις και οι απαξιωτικοί προς τους δασκάλους χαρακτηρισμοί. Ο προταθείς από τη Δημοτικό Εφορεία και το Δήμαρχο, εκλεκτός της τοπικής κοινωνίας Μιχαήλ Πλουμίδηςκαταγγέλεται στις 3 Ιαν. 1888 από 61 κατοίκους του Συκολόγου ως μέγας κομματάρχης που επαγγέλεται το δικολάβο (πρακτικό δικηγόρο) παραμελώντας το διδασκαλικό του έργο. Ο ίδιος ο δήμαρχος αναγκάζεται να προτείνει στην Εφορεία άλλον δάσκαλο (Εμμ. Γραμματικάκη) προκειμένου να προλάβει τις αντιδράσεις των εξοργισμένων & φανατισμένων κατοίκων. Τον Αντώνιο Ινιωτάκη δάσκαλο στο Δημ. Σχολείο Αμιρών τον οποίον επιθυμούσαν ως δάσκαλο του σχολείου τους οι Αγιοβασιλώτες (1887-1888), χαρακτηρίζει «τετυρχωμένο και κακοηθέστατο» ασχολούμενο με τας κομματικάςδιαμάχας, παραμελώντας το έργο του. Το Γ. Πυροβολάκη στο Καλάμι, τον θεωρεί ανίκανο, αφού η ανάγνωση των μαθητών «ουδόλως διαφέρουσαν από την κορακίστηκην και χαληκούτικηνγλώσσαν […] ».
Ειδικότερα για το δάσκαλο της Σχολής Αγ. Βασιλείου, Νικόλαο Κονδυλάκη, αφού τον χαρακτηρίζει λυσσώδη φατριαστή και δημεγέρτη, στηλιτεύοντας τη στάση του να κλείσει το σχολείο από τις αρχές Φεβρουαρίου, λόγω κομματικών διενέξεων με τους Αγιοβασιλιώτες.. «… Εκ των δημοτικών των εν δήμω μου Σχολών μόνη η δημοτική Σχολή Αγίου Βασιλείου δεν έδωκεν εξετάσεις ει και προσεκλήθη υπ’ εμού ο δημοδιδάσκαλος αυτής Νικόλαος Κ. Κονδυλάκης, καθότι ούτος είχεν εγκαταλίπη αυτήν κεκλεισμένην από τας αρχάς του παρελθόντος Φεβρουαρίου μέχρι του παρόντος μηνός και αιτία τούτου, υπήρξε το ότι οι Αγιοβασιλείται μεθ’ όλας τας μεγάλας αυτού προσπαθείας δεν επείσθησαν εις αυτόν να εκλέξουν οποίους ήθελεν δημογέροντες και να υπάγουν εις τας δημαρχιακάς και βουλευτικάς εκλογάς κατά την ιδέαν του. Καλόν θεωρώ και δίκαιον η Σεβαστή Τμηματική Εφορεία να δώση προς τοιούτον δημοδιδάσκαλον την προσήκουσαν τιμωρίαν, όστις εγκαταλιπών, ως είρηται, το διδασκαλικόν αυτού καθήκον υπήρξε λυσσώδης κατά τας παρελθούσας εκλογάς φατριαστής και δημηγέρτης, επαρκής δε τιμωρία δι’ αυτόν θέλει είναι, εάν η Σεβ. Τμηματική Εφορεία αποφασίση, όπως μη πληρωθή τον χρόνον, καθ’ όν ούτος δεν ειργάσθη εν τη δημοτική Σχολή, εν ή είχεν ούτος διορισθή ». Το σχολ. έτος 1889-90 διορίστηκε (1 Οκτ. 1889) ο Γεώργιος Πλαντζουνάκης από τη Βιάννο με μισθό 250 γρόσια.
Με προβλήματα η λειτουργία του σχολείου το Σχολικό έτος 1892-1893
Η Εφορεία διορίζει για το σχολ. έτος 1892-93 το καλοκαίρι του 1892 δάσκαλο στον Άγιο Βασίλειο τον Ιωάννη Κονταξάκη, από τη Βιάννο, ο οποίος παραιτείται στις 23 Αυγούστου λόγω μικρής αμοιβής «γλίσχρου μισθού» όπως αναφέρει χαρακτηριστικά. Η εφορεία λαμβάνει την παραίτηση 20 περίπου ημέρες αργότερα (στις 11 Σεπτ. 1892). Το σχολείο παραμένει κλειστό. Στις 13 Οκτ. του ίδιου έτους υποβάλλει αίτηση για διορισμό στη Σχολή Αγ. Βασιλείου ο δάσκαλος Μιχαήλ Ε. Καπετανάκης από τη Βιάννο «…ως κεκτημένος πάντα τα υπό του Νόμου απαιτούμενα προσόντα …». Η εφορεία δεν διόρισε δάσκαλο. Το σχολείο παρέμενε κλειστό τουλάχιστον ως τον Ιαν. του 1893). Στις 31 Δεκ. 1892 ο Δήμαρχος Αγ. Βασιλείου Γ. Φονιαδάκης, αφού αναφέρει ότι ο Κονταξάκης δεν αποδέχτηκε το διορισμό, ζητά διορισμό δασκάλου ζητώντας από την Εφορεία θεραπεία της αθλίας κατάστασης του σχολείου προτρέποντάς την με τη ρήση «δράξασθαι παιδείας». Αιτείται λοιπόν « […] όπως λάβωσιν υπ’ όψιν την αθλίαν του σχολείου τούτου κατάστασιν επενέγκωσιν θεραπείαν διά αυτό και ούτω εκπληρούται η ρήση του προφήτου Δαβίδ «Δράξασθαι παιδείας, μη ποτέ οργισθή κύριος και απωλείσθαι εξ’ οδού δικαίου». Προτείνει μάλιστα « […] ως διδάσκαλον ικανόν τον εκ Καλαμίου Εμμανουήλ Πιτροπάκη, ο οποίος, έχει ακούσει όλας τας τάξεις του Γυμνασίου Ηρακλείου και ο οποίος παραδέχεται να κάμνη τον διδάσκαλον με 150 γρόσια κατά μήνα μισθόν». Τέλος καλεί την Εφορεία να ενεργήση τάχιστα, ήδη έχει παρέλθει το μισό σχολ. έτος «Οδηγίας και απάντησιν περί τούτων περιμένω τάχιστα. Διατελώ κατασπαζόμενος την υμετέραν δεξιάν…».
Σε αίτηση (ΑΧΔΛ, ΗΡΙΜ 9983-84/23 Σεπτ. 1893) των Δημογερόντων Αγίου Βασιλείου προς την Τμηματική Εφορεία Λασιθίου, αφού την ευχαριστεί για το ζήλο της να διορίσει δάσκαλο στον Άγιο Βασίλειο, αναφέρει ο περσινός διδάσκαλος αποδέχτηκε το διορισμό. Οι Δημογέροντες ζητούν τη απομάκρυνση του περσινού δασκάλου, επειδή, με την αποδοχή του διορισμού επέλθει η ριζική καταστροφή της νεολαίας του χωριού τους:« Ως εκ της αποδοχής λοιπόν ταύτης του δημοδιδασκάλου μεγάλη και σχεδόν ριζική θα επέλθη καταστροφή εις την μικράν του χωρίου μας νεολαίαν». Αντί τον περσινό προτείνουν το Γεώργιο Μοσχοβάκη από το Κεφαλοβρύσι ο οποίος δίδαξε στο σχολείο του χωριού τους το σχολ. έτος 1890-91.
« Αίτησις των κάτωθι υπογεγραμμένων Δημογερόντων του χωρίου Αγίου Βασιλείου Βιάννου
Προς την Σεβαστήν Τμηματικήν Εφορείαν Λασιθίου
Κύριε Πρόεδρε
Εκφράζοντες τας προς υμάς και τα λοιπά μέλη της Σεβ. Εφορείας ευχαριστήσεις μας διά τον ζήλον ον ταύτη επιδεικνύει διορίζουσα εν τω Σχολείω του χωρίου μας δημοδιδασκάλους, δηλούμεν συνάμα ότι και ο κατά το έτος τούτο διορισθείς δημοδιδάσκαλος εν τω Σχολείω μας επεδέξατο την θέσιν ως δείκνυται και εκ του επισυναπτομένου ώδε εγγράφου, του υπό χρονολογίαν 1 Σεπτ. ε.ε. Ως εκ της αποδοχής λοιπόν ταύτης του δημοδιδασκάλου, μεγάλη κ΄σχεδόν ριζική θα επέλθη καταστροφή εις την μικράν του χωρίου μας νεολαίαν. Τούτου ένεκεν υποβάλλομεν ενώπιον υμών την παρούσαν αιτούντες όπως ει δυνατόν διορισθή ο εκ Κεφαλοβρυσίου Γεώργιος Μοσχοβάκης, άνθρωπος κατάλληλος της θέσεως ταύτης.
Το έτος 1889-90 υπηρέτησε ο Γεώργιος Πλαντζουνάκης με μηνιαίο μισθό 250 γρόσια (χρον. Διορ. 1 8/βρίου, ενώ το επόμενο σχολ. έτος ο Γ. Μοσχοβάκης Αγ. Βασίλειος 250 γρόσια 1 Ιαν. 1891. Σε πρόταση του Τμη. Εφόρου Βιάννου Ι. Μαρκόπουλου προς τον Πρόεδρο της Χριστ. Τμημ. Εφορείας Λασιθίου, για το διορισμό δημοδιδασκάλων στην επ. Βιάννου, προτείνει για το σχολ. έτος 1895-96, το διορισμό στον Άγιο Βασίλειο του δασκάλου Χαρίδημου Αγαπάκη με μισθό 200 γρόσια.
Η περίοδος της Κρητικής Πολιτείας - Το Διδακτήριο
Κοινοτικό ήταν το διδακτήριο του Αγίου Βασιλείου σύμφωνα με έκθεση του δασκάλου Χαράλ. Ε. Τζανάκη με ημερ/νία 12/1/1900, την οποία υποβάλλει προς την Ανωτέρα της Παιδείας Δ/νση στα Χανιά. Σύμφωνα με την έκθεση, τα παράθυρα ήταν σε κακή κατάσταση χωρίς τζάμια. Διέθετε δωμάτιο για τη διαμονή του δασκάλου, η οροφή και των δύο οικημάτων ήταν ξύλινη και ασανίδωτα τα πατώματα. Θρανία, διδακτικά όργανα κλπ. δεν υπήρχαν παρά μόνο ένας μαυροπίνακας και ένα τραπέζι.
« Ευσεβάστως υποβάλλω υμίν ότι η Δημοτική Σχολή ης την Διεύθυνσιν ανέλαβον ούσης κτήμα της κοινότητας έχει μήκος μεν 12 κ΄ 18/100 μέτρα, πλάτος δε 4 κ΄ 13/100, θύρας δε δύο την μεν προς Β. ύψους 1 60/100, πλάτους 92/100, εξ παράθυρα εκάστου ύψους 1 κ΄ 16/100 και πλάτους 78/100 μέτρου, άνευ υέλων και ουχί εν καλή καταστάσει ευρισκομένων. Εκ της προς Ν. θύρας εισερχόμεθα εις το περιαύλιον του Σχολείου όπερ έχει μήκος μεν 10 μέτρα, πλάτος δε 4, του οποίου παραπλεύρως κείται εν δωμάτιον επίσης κοινοτικόν συνιστάμενον εξ’ ενός μικρού παραθύρου και μιας θύρας ύψους 1 κ΄ 65/100 πλάτους 83/100 μέτρου. Τούτο δε μήκος μεν έχει 5 κ΄ 73/100, πλάτος δε 3 κ΄ 45/100. Αμφότερα δε τα δωμάτια συνίστανται εκ γηίνων πατωμάτων και οροφών εκ ξυλείας. Περί διδακτικών δε οργάνων, σκευών και επίπλων γνωρίζω υμίν ότι ουδέν εν αυτή υπάρχει πλην ενός μαυροπίνακος και μιάς τραπέζας».
Το σχολείο τα χρόνια της Κρητικής Πολιτείας στεγάστηκε σε ενοριακό κτίριο που βρισκόταν στο κέντρο του χωριού και στη σημερινή κατοικία του Γεωργίου Μανδαλάκη. Κατά το 1913 μετεφέρθη στο κτίριο που υπάρχει σήμερα. Το κτίριο αυτό είχε κτισθεί το 1907 με δαπάνες των κατοίκων των χωριών του τέως δήμου Αγίου Βασιλείου επί δημαρχίας Βερυκοκάκη Μύρωνος, όπως μαρτυρεί επιγραφή στο ανώφυλο της θύρας εισόδου. Χρησιμοποιούνταν ως Δημαρχείο του τότε Δήμου Αγίου Βασιλείου. Με την κατάργηση των Δήμων το 1913 χρησιμοποιήθηκε ως σχολείο. Το 1928 έγιναν κτηριακές επισκευές με πρωτοβουλία του δ/ντή του σχολείου Γεωργίου Χατζάκη, ο οποίος, αξιοποίησε κτήμα της ενορίας και το μετέτρεψε σε σχολικό κήπο, αφού το περιέφραξε, το δεντροφύτευσε και το καλλιέργησε.
Οργανικότητα - Μεταβολές επί Κρητικής Πολιτείας
Το Δημοτικό σχολείο Αγίου Βασιλείου ιδρύθηκε ως 1/τάξιο 11/87/7-10-1899, 78/51/15-9-1900, ως αδιαίρετο 103/67/3-9-1901, ως Β/θμιο αδιαίρετο 41/42/28-71903, ως Β/θμιο Παρθεναγωγείο 71/45/2-10-1904. Προήχθη εις Α/θμιο το αρρεναγωγείο 273/47/7-9-1906. Ιδρύθηκε ως Β/θμιο θηλέων 396/47/28-9-1907. Προήχθη το αρρεναγωγείο σε διηρημένο 2/τάξιο 390/44/19-9-1907. Υποβιβάστηκε το 2/τάξιο αρρεναγωγείο σε α/θμιο 140/57/12-9-1909. Ιδρύθηκε ανώτερο 146/57/12-9-1909. Προήχθη το ανώτερο σε 6/τάξιο 155/54/12-10-1910. Ιδρύθηκε ως ανώτερο μεικτό 102/51/30-71911. Ιδρύθηκε ανώτερο 79/66/14-9-1912. Υποβιβάστηκε σε 3/τάξιο 148/11-8-1916.
Το Δημοτικό Σχολείο Αγίου Βασιλείου μέσα από το Αρχείο του (Μαθητολόγιο-Βιβλίο Γενικού Ελέγχου-Βιβλίο Πιστοποιητικών Σπουδής)
Μαθητολόγιο. Το σχολ. Έτος 1899-1900 εγγράφησαν 73 μαθητές και μαθήτριες. Απ’ αυτούς 54 ήταν άρρενες και 19 θήλεις στις τάξεις : Α 56 μαθητές, στη Β 13 και στη Γ 4 μαθητές. Στη Δ τάξη δε γράφηκε κανένας μαθητής. Από τους 73 μαθητές προήχθησαν οι 33 και απορρίφθησαν οι 40 μαθητές (Οι 30 από την Α΄τάξη). Οι 18 από τους 30 είχαν καθυστερήσει την εγγραφή τους. Η ηλικία τους κυμαινόταν από 4 μέχρι 15 ετών! Οι εγγραφές πραγματοποιήθηκαν σε δύο φάσεις: Η πρώτη από 10-12-1899 έως 16-12-1899 και η δεύτερη στις 18-1-1900. Οι 64 μαθητές προερχόταν από τον Άγιο Βασίλειο και οι 9 από τον Κρεββατά. Καθ’ όλη τη διάρκεια της Κρητικής Πολιτείας όπως και τα μετέπειτα χρόνια μέχρι το 1929 τα παιδιά από τον Κρεββατά φοιτούσαν στο Δ.Σ. Αγίου Βασιλείου. Το σχολ. Έτος 1900-01 ο αριθμός των φοιτώντων μαθητών είναι 62. Τα 55 είναι αγόρια και τα 7 θήλεα. Προήχθησαν 34 μαθητές. Ημερομηνία εγγραφής από 16 Οκτωβρίου, καθ’ όλη τη διάρκεια του Νοεμβρίου μέχρι και τον Ιανουάριο. Δάσκαλος είναι ο Χαράλαμπος Τζανάκης από την Κ. Βιάννο. Οι μαθητές φοιτούν στις τάξεις Α (37), Β (15) και Γ (9). Το σχολ. Έτος 1901-02 φοιτούν 69 μαθητές. Οι 50 είναι άρρενες και τα 19 θήλεα. Φοιτούν στις τάξεις Α (41), Β (14), Γ (12) και Δ (2). Εδίδαξεν ο Χ. Τζανάκης. Προήχθησαν 39 μαθητές & μαθήτριες. Οι 18 μαθητές & μαθήτριες (8 μαθητές, 10 μαθήτριες) που φοίτησαν στο Β’ τμήμα της Α’ τάξης, καθυστερώντας την εγγραφή τους, ηλικίας 6-8 ετών απερρίφθησαν όλοι. Το σχολ. Έτος 1902-03 εγγράφονται 85 μαθητές (50 άρρενες και 35 θήλεα) στις τάξεις : Α (48), Β (15), Γ (12), Δ (10). 35 μαθητές είναι διετείς. Προήχθησαν 51 μαθητές απερρίφθησαν 22. Εδίδαξεν ο Εμ. Χουλάκης.
Τα επαγγέλματα των γονέων το 1902.
Οι περισσότεροι γονείς είναι γεωργοί πλην των γονέων των μαθητών: Ιωάν. Χρ. Μιχαλοδημητράκη (κτίστης), Μαρίας Μιχ. Πετσάκη (ξυλουργός), Μαριγώς Μιχαήλ Χατζάκη (εμποροκτηματίας), Σοφίας Εμμανουήλ Ψαράκη (ζωγράφος), Ιωάν. Εμ. Πετσάκη (κτίστης), Ευπρ. Στυλ. Βαρδάκη (κτηματίας), Αικ. και Νικ. Μύρ. Καλλέργη (ξυλουργός), Εμ. Κ. Κεφαλάκη (χαλκέος), Μιχ. & Γεωργ. Ιωάννη Χουλάκη (διδασκάλου του Σχολείου, από Καλάμι ), Ανδρ. Ι. Φραγκιαδουλάκη (μεταπράτης), Σοφία Ιωάννη Ιερέως (ιερεύς), Παν. Κ. Παξιμάδης (χαλκεύς), Μίνως Στυλ. Πολένης (έμπορος), Μαρία Αγγ. Στεφανάκη (ξυλουργός), Εμ. Ματθ. Βραχνάκης (σιδηρουργός στο Κεφαλοβρύσι), Ι. Χαραλ. Τζανάκης (διδάσκαλος). Το σχολ. έτος 1903-04 εγγράφονται 70 μαθητές (άρρενες 43 και 27 θήλεα), στις τάξεις Α (31), Β (13), Γ(16) και Δ (10). Προάγονται 31, απορρίπτονται 39 μαθητές. Ανάμεσα στους προαχθέντες είναι και 5 μαθήτριες. Σχολ. Έτος 1904-1905 Οι εγγραφέντες μαθητές διπλασιάζονται περίπου σε σχέση με το προηγούμενο έτος, ανερχόμενοι στους 136. Απ’ αυτούς οι 79 είναι αγόρια και 57 τα κορίτσια. Τα κορίτσια εγγράφονται στο Μαθητολόγιο στη σειρά, από 15-17/9, σχεδόν όλα (48) στην Α τάξη, 5 στη Β και 4στη Γ. Συνολικά εγγράφονται στις τάξεις Α (102), στη Β (14), στη Γ(8) και στη Δ (12) μαθητές. Σε 10 μαθητές και μαθήτριες υπάρχει η ένδειξη « μη πληρώσας το χαρτόσημο». Σύμφωνα με το Βιβλίο Ελέγχου φαίνονται εγγεγραμμένοι 78 μαθητές. Δάσκαλος ο Ιωάννης Γαλανάκης. Από αύξοντα αριθμό 47 -78 δεν υπάρχει βαθμολογία (μάλλον απερρίφθησαν). Προήχθησαν 41 μαθητές. Σχολ. Έτος 1905-1906Εγγράφησαν 119 μαθητές και μαθήτριες. Αγόρια 67, κορίτσια 52.Εδίδαξαν οι δάσκαλοι Ι. Γαλανάκης και Χαράλ. Τζανάκης. Σε 62 μαθητές υπάρχει η ένδειξη «ουδόλως προσήλθεν» ή «απεφοίτησεν». Προήχθησαν 32 μαθητές. Σχολ. Έτος 1906-1907 Εγγράφονται 89 μαθητές από τους οποίους 81 άρρενες και 8 θήλεα. Σε 12 μαθητές έχουμε την ένδειξη «διετής ». Από τους 89 μαθητές προήχθησαν οι 35. Το σχολικό έτος 1907-1908 εγγράφονται 76 μαθητές, όλοι άρρενες. Δεν εγγράφονται θήλεα αφού την ίδια σχολική χρονιά λειτουργεί το Παρθεναγωγείο Αγίου Βασιλείου. Εγγράφονται στις τάξεις Α(35), Β (18), Γ (13), Δ (9). Από τους 76 προήχθησαν 38 μαθητές. Το σχολ. έτος 1908-1909 εγγράφονται 90 μαθητές (όλοι άρρενες). Εγγράφονται στις τάξεις Α (42), Β (14), Γ(19) και Δ (15). Οι μαθητές που επαναλαμβάνουν την τάξη είναι 31 σχεδόν όλοι από την Α΄τάξη. Προήχθησαν 46 μαθητές.
Σχολικό έτος 1909-1910 Τη χρονιά αυτή το σχολείο λειτουργεί ως Ανώτερον και προστίθεται η Ε’ τάξη. Οι εγγραφέντες μαθητές είναι 138 όλοι άρρενες. Στην Ε φοιτούσαν 35 μαθητές ηλικίας 11-15 ετών από τους οικισμούς : Άγιο Βασίλειο, Κρεββατά, Αμιρά, Κεφαλοβρύσι, Πεύκο, Κ. Σύμη και Καλάμι. Σχολικό Έτος 1910-1911 Το σχολικό έτος 1910-1911 το σχολείο Αγίου Βασιλείου λειτουργεί ως Ανώτερον με 6 τάξεις. Εγγράφονται 149 μαθητές όλοι άρρενες, στις τάξεις Α 36 μαθητές, ( 31 διετείς και 5 πρωτοετείς !!! ), Β (13), Γ (20), Δ (17), Ε (40) και ΣΤ 21 μαθητές. Διδάσκουν οι : Π. Λουλάκη, Χριστόφ. Παπαϊωάννου,& […] (δυσανάγνωστο όνομα). Από τους 149 φοίτησαν 128 μαθητές σύμφωνα με το Βιβλ. Γεν. Ελέγχου. Προήχθησαν 57 μαθητές και απολύθηκαν 14. Πολύ καλή ήταν η πρόοδος των μαθητών όλων των τάξεων πλην της Α. Στην Α΄ τάξη είναι γραμμένοι 38 μαθητές ηλικίας 7-11 ετών. Ένας διέκοψε τη φοίτηση «απεφοίτησεν», 27 απορρίπτονται και 10 προάγονται. Σχολικό Έτος 1911-1912 Το έτος αυτό εγγράφονται 166 μαθητές και μαθήτριες (καταργείται το παρθεναγωγείο). Τα 117 είναι αγόρια και τα 49 κορίτσια. Εγγράφονται στις τάξεις : Α (46), Β (16), Γ (18), Δ (21), Ε (28) και Στ (20). Από τους 166 μαθητές & μαθήτριες προήχθησαν 76. Η πρώτη τάξη εξακολουθεί να έχει πρόβλημα στην πρόοδο, ενώ από την Ε & ΣΤ τάξη έχουμε πολλές μαθητικές διαρροές λόγω κυρίως των δυσκολιών της μετακίνησης. Διευθυντής είναι ο Χ. Παπαδημητρόπουλος, δάσκαλος ο Ανδρ. Χοχλιαδάκης. Σχολικό Έτος 1912-1913 Και το έτος αυτό το σχολείο λειτουργεί ως Ανώτερο με 6 τάξεις. Οι εγγραφέντες είναι 138. Απ’ αυτούς τα 104 είναι αγόρια και τα 34 κορίτσια. Εγγράφονται στις τάξεις Α (45, οι 17 διετείς), Β (14), Γ (10), Δ (16), Ε (26) και Στ (18). Η μαθητική διαρροή εξακολουθεί να είναι υψηλή με συνέπεια την απόρριψη των περισσοτέρων μαθητών. Προήχθησαν 27 και απελύθησαν 4 από την ΣΤ τάξη. Πολλοί μαθητές των Ε΄& Στ τάξεων δεν εφοίτησαν λόγω δυσχεριών στη μετακίνηση. Το 1916 λειτουργεί ως 3/τάξιο (ΦΕΚ 148/11-8-1916).
Το μαθητικό δυναμικό στις επόμενες δεκαετίες
Από τη δεκαετία του 1930 το μαθητικό δυναμικό μειωνόταν με αργούς αλλά σταθερούς ρυθμούς. Το έτος 1930 το σχολείο είχε 139 μαθητές, το 1940 είχε 136, το 1950 είχε 93, το 1960 είχε 70, το 1970 είχε 43, το 1983 είχε 29. Το Δ.Σ. Αγίου Βασιλείου καταργήθηκε το 1984 (Διάταγμα 294/17-7-1984, ΦΕΚ 108/30-7-1984, τ. Α΄ ).
*Ο Μανόλης Κ. Μακράκης είναι διδάκτορας της Σχολής Επιστημών Αγωγής του Παν/μίου Ιωαννίνων και συγγραφέας
