Το εξωκκλήσι του Αγίου Νικολάου με εικόνες ηλικίας 700 ετών
14/02/2021
Το εξωκκλήσι του Αγίου Νικολάου βρισκόταν, πριν ανακαινισθεί, 700 μέτρα δυτικά της κωμοπόλεως Άνω Βιάννου.
Αρχιτεκτονικά, ήταν μονώροφος βασιλική με καμαρωτή στέγη. Είχε μάκρος περί τα 5.50 μέτρα και πλάτος περί τα 3.60. Το ιερό είχε τέμπλο σκέτο ξύλινο, με φορητές εικόνες ηλικίας 700 περίπου χρόνων. Η Αγία Τράπεζα ήταν κολλημένη στην κόγχη του ιερού. Η καμαρωτή στέγη ήταν εξωτερικά σοβαντισμένη με αμμοκονίαμα. Τοιχογραφίες δεν υπήρχαν. Στην πρόσοψη και δεξιά της εισόδου, καθώς και επί του ανωφύλλου της θύρας, ήταν εντοιχισμένες οι πλάκες με τις επιγραφές του κτήτορος, όπως τις περιγράφει και τις εικονίζει ο Gerola στο μνημειώδες έργο του: Monumenti Veneti nelli’ isola di Creta, Τόμος IV, σελ. 575-76. Παραθέτω το κείμενο του Gerola και στη συνέχεια τη μετάφρασή του:
«7. Ilidem. Chiesa di S. Nikolao Sull’ architrave della porta e Scoipita l’ epigrafe.», μτφ. «Επίσης. Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου. Πάνω στο επιθύριο της θύρας είναι εντοιχισμένη η επιγραφή (εικ. 1)».
Και επεξηγεί ο Gerola: «Vido e cognome Veneto, Vedaci L’ iscrizione seguente. Marco Draco Potredde essere il camastro o il picida», μτφ. «Το Βίδος είναι βενετικό επώνυμο. Ίδε επόμενη επιγραφή. Το Μάρκος Δράκος θα μπορούσε να ναι ο Camastro ή ο Picida».
Για τη δεύτερη επιγραφή της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου, ο Gerona γράφει:
«8. Ibiden. Sopra la chiela e collocate una stele Ellenika, com epigrafe antica scalpellata e sostifuita a palinesto dalla seguente», μτφ. «8. Αυτόθι. Πάνω από την εκκλησία είναι τοποθετημένη μια ελληνική στήλη, με παλιά επιγραφή σβησμένη με το σκαρπέλο που αντικαταστάθηκε με την επόμενη». Το κείμενο της επιγραφής αναφέρει:
«ΑΧΙΕ′ απρίλις ΚΓ΄, επόκτισε το μέγα Νικολάον ο παπά Νικολός ο Βίδος με την συμβίαν του (Εικ. 2)».
Και ο Gerola συνεχίζει: «Data 23 Aprile 1515. Mentre Perrigrafe precedente segna l’ inizio, questa fine della fabbrica», μτφ. «Χρονολογία 1515. Ενώ η προηγούμενη επιγραφή σημειώνει την αρχή, αυτή υπενθυμίζει το τέλος της κατασκευής. Ο αείμνηστος Άρθ. Έβανς ανέγνωσε την πλάκα με τις επιγραφές του εξωκκλησίου του Αγίου Νικολάου κατά την εδώ έλευσή του».
Η καταγωγή του παπά Νικολάου Βίδου (Βιδάκη) ήταν από τον Άγιο Γεώργιο Λασιθίου. Από τον ίδιο κατάγεται η οικογένεια των Παπαμαστοράκηδων της Βιάννου, και μάλιστα από το γιο του, που ήταν οικοδόμος, καλός μάστορας, κι αυτός έκτισε τον Άγιο Νικόλαο.
Στο προαύλιο του εξωκκλησίου έθαφταν νεκρούς κατά τα πρώτα χρόνια της ελεύθερης Κρήτης κι αποτελούσε τρόπον τινά οικογενειακό νεκροταφείο. Όταν η Κρήτη ήταν κάτω από την προστασία των Μεγάλων Δυνάμεων, στη Βιάννο είχε εγκατασταθεί γαλλικός στρατός, απέθανε δε τότε ένας Γάλλος στρατιώτης, ο οποίος και θάφτηκε εκεί (η μητέρα του μάλιστα έστειλε χάλκινο σταυρό). Μετά τη λήξη του Α′ Παγκοσμίου Πολέμου μετεκομίσθησαν από ομογενείς του τα οστά του στη Γαλλία. Κατά την τελευταία 40ετία ο χώρος εκαλλωπίσθηκε και εδενδροφυτεύθηκε με πεύκα και έτσι απετέλεσε ένα μικρό πάρκο, ενώ εσταμάτησε η ταφή των νεκρών. Μεταπολεμικά καθιερώθηκε ως κεντρικό νεκροταφείο της κωμοπόλεως Άνω Βιάννου: κατασκευάσθηκαν οικογενειακοί τάφοι, μεταφέρθησαν τα οστά των πεσόντων στην Αλβανία και μετέπειτα Βιαννιτών και τοποθετήθηκαν στους οικογενειακούς τάφους. Κατά τα έτη 1969 – ’71 κατεδαφίστηκε το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου, ανακαινίσθηκε εξ ολοκλήρου και ξανακτίσθηκε μαζί με το έτερο κλίτος του Αγίου Μάρκου και απετέλεσε διμάρτυρο νέο ναό. Η πλάκα με την επιγραφή τοποθετήθηκε στην πρόσοψη του ναού δεξιά της εισόδου. Ο ναός του Αγίου Μάρκου κτίστηκε με δαπάνες του δωρητού ομοχωρίου μας αειμνήστου Εμμαν. Ακίλλα (Παπαδομαρκάκη), εις μνήμην της συζύγου του. Από το εξωκκλήσι του παπά Βίδου δεν υπάρχει πια παρά μόνο η επιγραφή του.
Άνω Βιάννος, Μάιος 1979
Εμμ. Καδιανάκης
Το παραπάνω κείμενο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Αμάλθεια».
