Ο πρώιμος Βυζαντινός ναός με τις εξαιρετικές τοιχογραφίες
Ο Ιερός Ναός του Αγίου Θεόδωρου του Στρατηλάτη, βρίσκετα μεταξύ των συνοικισμών του Αποστολιανού και του Χόνδρου, μάλιστα αποτελεί το συνδετικό κρίκο των δύο συνοικισμών, που απέχουν περί τα εκατό μέτρα μεταξύ τους, ενώ εορτάζει στις 8 Φεβρουαρίου.
Υπήρξε παλαιόθεν το κοιμητήριο όλων των συνοικισμών του Χόνδρου (Κωστιανός, Μύλος, Περβόλα, Αποστολιανός, Χόνδρος, Θυμιανός, Βασιλειανός) έως και το 1993, που άρχισε να χρησιμοποιείται το νέο κοιμητήριο των Αγίων Πάντων.
Είναι κτίσμα του 14ου μ.Χ. αιώνα, μονόχωρος καμαροσκεπής ναός μικρών διαστάσεων, κατάγραφος με αξιόλογες και σχετικά καλά διατηρημένες τοιχογραφίες, χωρίς να γνωρίζουμε, τουλάχιστον έως σήμερα, τον άνθρωπο που τις δημιούργησε.
Ο τοιχογραφικός διάκοσμος του ναού σώζεται σε σχετικά καλή κατάσταση και παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον. Στο Αρχαιολογικό Δελτίο (1973) αναφέρονται σχετικά τα εξής:
Στον Άγιο Θεόδωρο το Στρατηλάτη «η διάταξις των εικονογραφικώνθεμάτων ακολουθεί το καθιερωμένο σύστημα, πλην δε της κατεστραμμένης σχεδόν εικονογραφήσεως της κόγχης, ο λοιπός διάκοσμος του ναΐσκου σώζεται ακέραιος και εις καλήν κατάστασιν διατηρήσεως. Ούτω εις το προ της κόγχης τμήμα της καμάρας υπάρχουν η Ανάληψις, η Γέννησις και η Βάπτισις εις το Ν. τμήμα της καμάρας, ο Δείπνος και η Σταύρωσις εις το Β., ενώ η Κοίμησις κοσμεί το τύμπανον του Δ. τοίχου του ναού. Εις τα κάτω μέρη του αυτού τοίχου διατάσσονται Τιμωρίαι Κολασμένων εις το Β. τμήμα και ο Αρχάγγελος Μιχαήλ εις το Ν. Εις τους πλαγίους τοίχους διατάσσονται σειραί ολοσώμων αγίων, σώζονται δε οι στρατιωτικοί έφιπποι άγιοι Θεόδωρος, Γεώργιος, Δημήτριος, ο Άγιος Ιωάννης ο Καλυβίτης, η Θεοτόκος φέρουσα τον Χριστόν, οι άγιοι Πολύκαρπος και Βασίλειος εις τον Β. και οι άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη, η αγία Άννα φέρουσα των Παναγίαν και ο άγιος Αλέξιος ο δούλος του Θεού εις τον Ν. Χάραγμα παρά τους στρατιωτικούς αγίους δίδει την χρονολογίαν 1495, η τεχνοτροπία όμως εκτελέσεως του διακόσμου, με την ανάδειξιν της πλαστικότητος των σωμάτων και την αναζήτησιν του βάθους και της κινήσεως εις τας συνθέσεις, εντάσσει τας τοιχογραφίας εις το παλαιολόγειον ρεύμα του ΙΔ΄-ΙΕ΄ αι.».
Ο ναός σήμερα (φωτό: cretanbeaches.gr)
Ο ναός του Αγίου Θεοδώρου του Στρατηλάτη τράβηξε το επιστημονικό ενδιαφέρον του αρχαιολόγου-βυζαντινολόγου Εμμανουήλ Λ. Μπορμπουδάκη, τότε Προϊσταμένου της ΚΓ΄ Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, ο οποίος φρόντισε περί το 1973 για τη συντήρηση του ναού. Ο ίδιος αναφέρει σχετικά στο Αρχαιολογικό Δελτίο (1973) τα εξής:
«Και εις τον μονόχωρον καμαροσκεπή ναόν του Αγίου Θεοδώρου επραγματοποιήθησαν στερεωτικαί εργασίαι αποβλέψασαι εις την εξασφάλισιν των τοιχογραφιών εκ της, δια της κατεστραμμένης στέγης, εισερχομένης υγρασίας. Ούτω, εγένετο η έμφραξις των ρωγμών των τοίχων και της ημικυλινδρικής καμάρας δια σιμεντοκονίας (αεράνι), η αποκατάστασις εφθαρμένων τμημάτων της κοινής δι’ αργών λίθων τοιχοποιίας, η ανακεράμωσις της στέγης δια παλαιών κοίλων κεράμων και η πρόχειρος στερέωσις του τοιχογραφικού διακόσμου δια της συμπληρώσεως των μικρών, εις την προκειμένην περίπτωσιν, κατεστραμμένων τμημάτων αυτού, δια κονιάματος κουρασανίου ουδετέρου τόνου, εις τρόπον ώστε να μη παρεμβάλλωνται ξένα προς τον διάκοσμον αισθητικά στοιχεία».
