Διδασκόμεθα το Παρελθόν μας για να Οδηγηθούμε Όσο το Δυνατόν πιο Ορθά στο Μέλλον μας

Πρέπει να αναγνωρίζουμε ότι το ταξίδι της γνώσης δεν σταματά ποτέ. Αρχίζει από τα προϊστορικά χρόνια και συνεχίζεται. Η ιστορία μάς διδάσκει ότι η άγνοια των λαθών του παρελθόντος, συχνά οδηγεί στην επανάληψή τους. Το παρελθόν μας διδάσκει ότι η ανθρωπότητα εξελίσσεται μέσα από τις κρίσεις και τα λάθη της. Η γνώση της ιστορίας είναι ο γνώμονας για το μέλλον. Το παρελθόν λειτουργεί όπως ο καθρέφτης της ανθρωπότητας. Μας διδάσκει από τα λάθη και τα επιτεύγματα προηγούμενων γενεών, αποτρέποντας την επανάληψη ολέθριων λαθών, ενισχύοντας την κοινωνική εν συναίσθηση και θέτοντας τις βάσεις για τη συνεχή εξέλιξη της τεχνολογίας, των επιστημών, της ηθικής και φυσικά της πολιτικής.

Στην Αρχαϊκή περίοδο η ρήση «γηράσκω αεί πολλά διδασκόμενος» του Αθηναίου φιλόσοφου και νομοθέτη Σόλωνα (ca 639-559 π.Χ.), που συχνά συμπληρώνεται με το «υπό χρηστών μόνον», δηλαδή μαθαίνοντας μόνο από αγαθούς/ενάρετους δασκάλους, αποτελεί τον απόλυτο ορισμό της δια βίου μάθησης. Λίγα χρόνια μετά ο Κινέζος Κομφούκιος (551-479 π.Χ.) αναφέρει: Μελέτησε το παρελθόν, πριν να σχεδιάσεις κάτι για το μέλλον.

Μετά από πολλά χρόνια τον περασμένο αιώνα ο γνωστός Sir Winston Leonard Spencer-Churchill (1874-1965), Κυβερνήτης της Αγγλίας, αναφέρει: Όσο πιο πίσω κοιτάζεις στο παρελθόν, τόσο πιο μπροστά βλέπεις στο μέλλον. Την ίδια εποχή ο Thomas Sterns Eliot (1888-1965), ένας από τους σημαντικότερους ποιητές, θεατρικούς συγγραφείς και κριτικούς λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, αμερικανικής καταγωγής, επίσης αναφέρει: Ο ενεστώτας και οι παρελθόντες χρόνοι είναι πιθανώς παρόντες στους μελλοντικούς χρόνους, και οι μελλοντικοί χρόνοι περιέχονται στους παρελθόντες χρόνους. Επιπλέον, λίγο αργότερα ο Γιώργος Σεφέρης (1900-1971) συμπληρώνει τα παραπάνω πιο απλά με το: Σβήνοντας ένα κομμάτι από το παρελθόν, είναι σαν να σβήνεις και ένα αντίστοιχο κομμάτι από το μέλλον.

Η ιστορία μας είναι το θεμέλιο της ατομικής και συλλογικής μας ταυτότητας. Λειτουργεί ως πυξίδα, που εξηγεί το παρόν και αποτρέπει τα λάθη του παρελθόντος. Μας προσφέρει αυτογνωσία και κρίσιμα διδάγματα για να διαμορφώσουμε όσο πιο πιστά και ορθά μπορούμε το μέλλον μας. Η ιστορία δεν είναι ένα απλό αρχείο περασμένων γεγονότων, αλλά ένα εργαλείο που εξελίσσεται και επαναπροσδιορίζεται μέσα από τη συλλογική μνήμη.

Η ιστορία λειτουργεί ως συλλογική μνήμη και διατηρεί τις εμπειρίες, τους αγώνες και τα λάθη των προηγούμενων γενεών, ενώ ως εργαλείο αυτογνωσίας μας βοηθά να κατανοήσουμε την ταυτότητά μας και να αποφύγουμε επαναλαμβανόμενα σφάλματα. Μας διδάσκει ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες εξελίσσονται κυκλικά, αποδεικνύοντας πως η άγνοια των λαθών του παρελθόντος συχνά οδηγεί στην επανάληψή τους. Με την ορθή διδαχή της Ιστορίας μας, υπερασπιζόμαστε τη Δημοκρατία, τους θεσμούς μας και τις ανθρώπινες αξίες.

Η μελέτη μιας ιστορικής ή αφηγηματικής ιστορίας μέσω επιμέρους θεμάτων προσδίδει βάθος και πολυδιάστατο χαρακτήρα. Η προσέγγιση αυτή, γνωστή και ως θεματική ιστορία ή μικροϊστορία, μεταμορφώνει την παραδοσιακή γραμμική αφήγηση. Αντί να εστιάζεται απλώς σε χρονολογίες και μεγάλα γεγονότα, αναδεικνύει την ανθρώπινη διάσταση και προσφέρει μια πιο σφαιρική κατανόηση του παρελθόντος. Για να γίνει αυτό με επιτυχία, η αφήγησή μας μπορεί να ακολουθήσει μια δομημένη προσέγγιση.

Είναι νομίζω ντροπή μας, που στα Τμήματα Θετικών και Τεχνολογικών Επιστημών δεν διδάσκεται Ιστορία μας, όπως σε άλλα Πανεπιστήμια κυρίως Αμερικάνικα και Κινέζικα. Πιθανόν μόνο στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, στη Σχολή Πολιτικών Μηχανικών, του Εργαστήριου Ανθρωπιστικών Σπουδών περιλαμβάνονται μαθήματα σχετικά με την ιστορική εξέλιξη του ανθρώπου, που είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την τεχνολογία και την επιστήμη (Κουτσογιάννης και άλλοι, 2020). Θερμά συγχαρητήρια οφείλονται στους συγγραφείς και στους διδάσκοντες.

*O Ανδρέας Ν. Αγγελάκης είναι Επίτιμο Μέλος και Διακεκριμένος Fellow του Παγκόσμιου Οργανισμού Υδατικών Πόρων.

Βιβλιογραφία Κουτσογιάννης, Δ., Πανταζίδου, Μ., Μαμάσης, Ν., Σαργέντης, Γ.-Φ., Θανόπουλος, Π., Λαμπρόπουλος, Σ., Βαμβάτσικος, Δ. και Χατζημπίρος, Κ. (2020). Σημειώσεις για το Εργαστήριο Ανθρωπιστικών Σπουδών, Σχολή Πολιτικών Μηχανικών – Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Αθήνα.