Περιδιαβαίνοντας στα σοκάκια του χωριού που κάποτε λεγόταν «Κανλί Καστέλι», δεν μπορείς παρά να μη θαυμάσεις την ομορφιά που κρύβει κάθε μικρός γραφικός οικισμός της ενδοχώρας.
Είνα το χωριό, που από το 1669 όταν οι Τούρκοι κατακτούσαν την Κρήτη και το φρούριο με το χωριό παραχωρήθηκε με σουλτανικό φιρμάνι στον προδότη του Χάνδακα Αντρέα Μπαρότσι, ονομάστηκε Κανλί Καστέλι, δηλαδή Ματωμένο Φρούριο. Μια ονομασία που δόθηκε σε ανάμνηση της ταπεινωτικής ήττας των Τούρκων από τους Βενετοκρητικούς το 1647. Από το 1955 το χωριό άλλαξε ονομασία και από «Κανλί Καστέλι», μετονομάστηκε σε Προφήτης Ηλίας, λόγω του ναού. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα συζητιέται το ενδεχόμενο να επιστρέψει η παλιά ονομασία.
Το χωριό
Ο Προφήτης Ηλίας είναι μεγάλος οικισμός με 1.471 κατοίκους το 2001 και ομώνυμο Δημοτικό διαμέρισμα της επαρχίας Τεμένους στο Δήμο Τεμένους του Νομού Ηρακλείου. Μάλιστα αποτελεί την έδρα του Δήμου Τεμένους.
Η θέση του χωριού είναι στους βορειοδυτικούς πρόποδες του υψώματος Ρόκκα, περί τα 18 χιλιόμετρα από την πόλη του Ηρακλείου. Τα σημαντικότερα προϊόντα που παράγονται είναι σταφύλια, σταφίδες, λάδι και κρασί.Ανάμεσα στα άλλα έχει ΚΕΠ, Αστυνομία, Γυμνάσιο και Δημοτικό σχολείο, ιατρείο και υδρεύεται από την πηγή Μεγάλη Φουντάνα.
Στον οικισμό βρίσκονται οι εκκλησίες του Προφήτη Ηλία και του Ευαγγελισμού (δίκλιτη), του Μιχαήλ Αρχαγγέλου, καθώς επίσης και πολλά εξωκλήσια, μερικά από τα οποία χρονολογούνται από τα βυζαντινά χρόνια. Ως το 1955 είχε την ονομασία Κανλί Καστέλι.
Το φρούριο
Στο ύψωμα Ρόκκα αρχαιολογικές έρευνες έδειξαν ότι βρισκόταν η ακρόπολη της αρχαίας πόλης Λύκαστος, που αναφέρεται στον Όμηρο. Μεγαλύτερο ενδιαφέρον απέκτησε στα βυζαντινά χρόνια. Ο Νικηφόρος Φωκάς, αφού κυρίευσε το Χάνδακα από τους Σαρακηνούς, το 961 κατεδάφισε την πόλη και οικοδόμησε ισχυρό φρούριο, στο ύψωμα Ρόκκα, το οποίο ονόμασε Τέμενος. Για την ίδρυση του νέου φρουρίου μαθαίνουμε από το Βυζαντινό συγγραφέα Λέοντα Διάκονο.
Οι Βενετοί έδωσαν επίσης μεγάλη σημασία στο φρούριο, που το ονόμασαν oppidum fortissimum και από αυτό ονόμασαν και την περιοχή επαρχία Τεμένους. Το Κανλί Καστέλι ήταν στα χρόνια αυτά βούργος, δηλαδή οικισμός των βιλάνων (των καλλιεργητών της γης, των κτημάτων μεγάλων φεουδαρχών ιδιοκτητών της περιοχής).
Το Castello Temene παραχωρήθηκε ως φέουδο αρχικά στην οικογένεια Κορέσι και έπειτα στους Κορνάρους και τέλος στον Μπενέτο Κουερίνι. Στη διάρκεια της Επανάστασης των Αγιοστεφανιτών ο πρώτος Δούκας της Κρήτης Ιάκωβος Τιέπολος βρήκε καταφύγιο στο φρούριο αυτό, όπου συγκέντρωσε το στρατό του και έκανε αντεπίθεση κατά του Σανούδου, Δούκα της Νάξου. Οι Ενετοί απέδωσαν ακόμα μεγαλύτερη σημασία στο φρούριο και αυτό φαίνεται από τις πολλές επισκευές που του έγιναν μετέπειτα.
Από εκεί και μετά η ιστορία του χωριού από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας ως σήμερα είναι γνωστή...
