Η συμβολή του Καλογερίδη στη Βιαννίτικη μουσική παράδοση
22/12/2019
Του Αγησίλαου Αλιγιζάκη
Μια από τις μεγαλύτερες μουσικές προσωπικότητες που έχει αναδείξει ποτέ η Κρητική μουσική παράδοση, αν όχι η μεγαλύτερη, είναι ο Σητειακός βιολάτορας Ευστράτιος (Στρατής) Καλογερίδης.
Η επιρροή του στη Βιαννίτικη μουσική παράδοση από το 1930 περίπου μέχρι σήμερα ήταν αποφασιστικής σημασίας. Από τον Πατούχα του Κονδυλάκη και από προφορικές μαρτυρίες γνωρίζομε ότι παλαιότερα η Βιάννος είχε τη λύρα σαν βασικό μουσικό όργανο. Η λεπτή και καλλιεργημένη Βιαννίτικη ψυχή μόλις ήλθε σε επαφή με τις συνθέσεις του Καλογερίδη αφοσιώθηκε σε αυτές και στη μουσική τους. Κλείνοντας το 2010, 50 χρόνια από το θάνατο του μεγάλου Σητειακού μουσικού κάνομε ένα μικρό αφιέρωμα στη ζωή του και το έργο του για να θυμηθούν οι παλαιότεροι και να διδαχθούν οι νεώτεροι.
Α. Βιογραφικό
O Στρατής Καλογερίδης γεννήθηκε στη Σητεία το 1883 και ήταν το μεγαλύτερο από τα πέντε παιδιά του Μανώλη Καλογερίδη. Ο πατέρας του καταγόταν από τον Ξυδά Καστελλίου Πεδιάδος και αφού δούλεψε για 4 χρόνια βοηθός Σχολάρχη στη Σητεία διορίστηκε Τελώνης Σητείας το 1885 περίπου. Στη Σητεία παντρεύτηκε την Άννα Τσαγκαράκη από τη Μυρσίνη Σητείας. Ο μικρός Στρατής από την ηλικία των 10 ετών ήξερε να παίζει μαντολίνο και στη συνέχεια βιολί με τα ακούσματα που είχε από τους ντόπιους λυράρηδες και βιολάτορες της εποχής, όπως ήταν: ο βιολάτορας Μιχαήλ Καλομενόπουλος (1835-1920) από τη Λάστρο Σητείας και ο δεξιοτέχνης της λύρας Ιωάννης Χατζηαντωνάκης ή Φοραδάρης (1870-1935) από τη Ζήρο Σητείας. Το 1903 πήγε στην Τουλών της Γαλλίας για σπουδές στη Χημεία, αλλά τελικά τον κέρδισε η μουσική με αποτέλεσμα να σπουδάσει δυο χρόνια στο αντίστοιχο Ωδείο. Το 1905 επέστρεψε στη Σητεία όπου και παρέμεινε έως το 1907 περίπου, οπότε και μετακόμισε στο Ηράκλειο για να εργαστεί ως φωτογράφος (1).
Έτσι διαβάσαμε για τον αθάνατο πηδηχτό του Καλογερίδη στο καφενείο Χατζοπούλου στην Πλατεία Πρίγκηπος στο φύλλο της 7-8-1907 της εφημερίδας Ίδη και για τη μουσική του παρουσία σε εκδήλωση του συλλόγου κυριών και Δεσποινίδων στο φύλλο της 20-2-1916 στη Νέα Εφημερίς. Φαίνεται ότι ο Καλογερίδης αφού έγινε γνωστός για τη βιολιστική του δεινότητα στο λαϊκό κοινό του Μεγάλου Κάστρου, από το 1907 που έπαιζε σε 36 καφενεία και πλατείες, στη συνέχεια άνοιξαν οι πόρτες της αστικής τάξης της πόλης. Επίσης από το άρθρο στην εφημερίδα Πατρίς του αρχιμουσικού Γιάννη Δεληβασίλη στις 3-1-1960 συμπεραίνομε ότι ο Στρατής Καλογερίδης έπαιζε μαζί με τον αδελφό του Βαγγέλη βιολί στο μουσικό Σύλλογο Απόλλων στα τέλη της δεκαετίας του 1900 και στις αρχές του 1910 καθώς ο Δεληβασίλης αναφέρει σαν θαυμάσιους βιολιστές τους αδελφούς Καλογερίδη (1).
Στο Ηράκλειο συνέχισε τη μουσική του δημιουργία και σύνθεσε πολλά νέα μουσικά κομμάτια. Έπαιζε συχνά βιολί με τη συνοδεία πιάνου ή κιθάρας. Όπως θα διαπιστώσει ο αναγνώστης και στα παρακάτω κείμενα η κρητική μουσική τις δεκαετίες από το 1910 έως και στις αρχές του 1970 ένα συχνό όργανο μουσικής συνοδείας του βιολιού στις λόγιες Ηρακλειώτικες παρέες ήταν το πιάνο. Δεν ήταν τυχαίο άλλωστε ότι πολλές από τις συνθέσεις του Καλογερίδη ήταν για κλειδοκύμβαλο (πιάνο) όπως θα δούμε παρακάτω.
Παράλληλα δίδασκε παραδοσιακές κρητικές μελωδίες στο βιολί σε πολλούς επιφανείς Ηρακλειώτες όπως ο Μηνάς Τζωρτζάκης και η Μαρία Αμαριώτου. Η φήμη του ξεπέρασε την πόλη που ζούσε και διάσημοι λυράρηδες όπως ο Σκορδαλός αλλά και βιολάτορες όπως ο Ναύτης (Κώστας Παπαδάκης) από την Κίσαμο Χανίων ερχόταν στο μεγάλο δάσκαλο για να διδαχθούν την τεχνική και τις απαράμιλλες κοντυλιές του. Ο Στρατής ήταν πανελλήνια γνωστός από τη δισκογραφία του και αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι το προπολεμικό ραδιοφωνικό σήμα της Ελληνικής Κρατικής Ραδιοφωνίας ήταν μουσικό του αριστούργημα, οι περίφημες Κονδυλιές στη Fa maggiore (1).
Το 1952 διορίστηκε στην καλλιτεχνική επιτροπή του Δήμου Ηρακλείου. Εκεί συνέχισε και ολοκλήρωσε το δημιουργικό του έργο. Εδώ θα πρέπει να τονίσομε ότι ο μεγάλος αυτός μουσικός είτε έπαιζε σε παρέες είτε δίδασκε το έκανε πάντα αφιλοκερδώς.
Οι κοντυλιές του Καλογερίδη και η αξεπέραστη τεχνική του στο παίξιμο του βιολιού, αποτέλεσαν σημείο αναφοράς, μέτρο σύγκρισης και προσπάθεια μίμησης όλων των μεταγενέστερων Κρητικών καλλιτεχνών τόσο της Ανατολικής Κρήτης όσο και της Δυτικής Κρήτης. Ειδικότερα στην Ανατολική Κρήτη, η συμβολή του στη μουσική παράδοση ήταν καταλυτική διότι όχι μόνο κατέγραψε, διέσωσε και αναμόρφωσε παλαιές μελωδίες, αλλά ταυτόχρονα δημιούργησε και εκτέλεσε με άφθαστη δεξιοτεχνία καινούργιες. Με άλλα λόγια εξέλιξε την κρητική μουσική φέρνοντάς τη κοντά στα δυτικά κλασικά πρότυπα.
Αυτή η εξέλιξη φάνηκε και από την σύγκριση της μουσικής του με την εκτέλεση σητειακής κοντυλιάς στη λύρα του σύγχρονού του Κυρλίμπα (Ιωάννη Σολιδάκη). Ο αδρός ήχος της λύρας με την πρωτόγονη ακουστική έδειχνε πως ήταν η αυθεντική σητειακή μουσική πριν την παρέμβαση Καλογερίδη. Ο απλός λαός δέχτηκε αυτή την νέα τεχνοτροπία και ακουστική, την αφομοίωσε και την έκανε δική του ως μέρος της ζωής του για να υμνήσει τον έρωτα και τη χαρά της ζωής. Με αυτή τραγούδησε και χόρεψε στο γάμο, τη βάφτιση, στο πανηγύρι και στις παρέες για «ψύλλου πήδημα», ενώ έδωσε μια άλλη ψυχική διάσταση στην καντάδα. 37
Ένα άλλο πολύ σημαντικό επίτευγμα που δεν έχει αναγνωριστεί στον Στρατή Καλογερίδη είναι η ίδρυση της έντεχνης παραδοσιακής σχολής του βιολιού του Μεγάλου Κάστρου. Πολλοί έντεχνοι βιολιστές είτε τον είχαν δάσκαλο είτε επηρεάστηκαν στην εκτέλεση των μουσικών μελωδιών. Είναι βέβαιο ότι η κλασική τεχνική στο βιολί που κατείχε ο Καλογερίδης, απόρροια των δυτικοευρωπαϊκών μουσικών σπουδών σε συνάρτηση πάντα με το πολιτισμικό περιβάλλον, που είχε διαμορφωθεί εκείνη την εποχή οδήγησε στον εξευρωπαϊσμό της κρητικής λαϊκής μουσικής (1).
Επίσης χάρη στον Καλογερίδη ολόκληρες περιοχές της Ανατολικής Κρήτης που πατροπαράδοτα είχαν τη λύρα σαν βασικό μουσικό όργανο εκτέλεσης κρητικών σκοπών όπως η Βιάννος, χωριά της επαρχίας Πεδιάδος αλλά και στο Μεραμπέλο την άλλαξαν με το βιολί (1).
Β. Το μουσικό έργο
Το μουσικό έργο του Καλογερίδη χωρίζεται σε: α) συνθετικό που ήταν καταγραμμένο σε παρτιτούρες και β) σε δισκογραφικό που ξεκίνησε το 1933 στην Αθήνα. Σε αυτές τις ηχογραφήσεις στην κιθάρα τον συνόδευε πότε ο αδελφός του Βαγγέλης και πότε ένας Μεσημέρης. Επίσης σε κάποιες ηχογραφήσεις δεύτερο βιολί έπαιζε ο αδελφός του Βαγγέλης (1).
Α) Συνθετικό – Οι παρτιτούρες. Οι παρτιτούρες ήταν η γραπτή καταγραφή της μουσικής που λόγω σπουδών o Καλογερίδης είχε τη γνώση για να την κάνει. Έτσι κατέγραψε στο πεντάγραμμο τις συνθέσεις του και τα κομμάτια που παρέλαβε από την προφορική παράδοση. Όλο αυτό το υλικό βρίσκεται καταχωρημένο στη Βικελαία Δημοτική βιβλιοθήκη και μέρος του έχει εκδοθεί από τον αείμνηστο μουσικολόγο Γ. Αμαργιανάκη (2). Ορισμένες από τις παρτιτούρες αντιστοιχούν και σε δισκογραφικές καταγραφές, ενώ άλλες δεν αντιστοιχούν. Κρίνομε σκόπιμο να παραθέσομε τον πλήρη κατάλογο με τις παρτιτούρες που υπάρχουν στην έκδοση της Βικελαίας καθώς πιθανόν πολλοί αναγνώστες θα ήθελαν να τις έχουν. Αυτές είναι:
1) Κονδυλιές in Fa maggiore – original No 1. Δια κλειδοκύμβαλο (πιάνο).
2) Κονδυλιές in Do maggiore – original No 2. Δια κλειδοκύμβαλο (πιάνο). Νέος πεντοζάλης.
3) Κονδυλιές Σητειακές και Μαλεβιζιώτικες- Διασκευή- Νο 3. Violon op 1.
4) Κρητική μουσική-Κονδυλιές in Fa maggiore – op. 1- Δια βιολί και κλειδοκύμβαλο (πιάνο).
5) Μια νύχτα στο Καστρινό ακρογιάλι- op. 2 – Δια βιολί και κλειδοκύμβαλο (πιάνο). 38
25) Κονδυλιές in Fa No 4. – op. 22 – Δια κλειδοκύμβαλον.
26) Συλλογή από Motiva Καλογερίδη (Κονδυλιές).
Από τις παρτιτούρες διαπιστώνομε ότι ο Καλογερίδης αναφέρει ως πρωτότυπα δυο κoμμάτια: 1) Κονδυλιές in Fa maggiore – original No1. Δια κλειδοκύμβαλο (πιάνο) και 39 2) Κονδυλιές in Do maggiore – original No 2. Δια κλειδοκύμβαλο (πιάνο). Νέος πεντοζάλης. Ενώ ως διασκευές αναφέρει τρία κομμάτια: Κονδυλιές Σητειακές και Μαλεβιζιώτικες- Διασκευή- Νο 3. Violon op 1., Ο Ερωτόκριτος – Βιτσέντζου Κορνάρου (Σητείας) Διασκευή – op. 19. και Κρητικός χορός Σητειακός – Μεραμπελλιώτικος – οp. 6 – Διασκευή. Τα υπόλοιπα είναι γραμμένα είτε σαν διασκευές πάνω στα δυο δικά του πρωτότυπα είτε σαν δική του καταγραφή από τα αντίστοιχα παραδοσιακά.
Β) Οι δισκογραφικές καταγραφές περιέχονται σε οκτώ δίσκους διπλής όψης 78 στροφών και αντιστοιχούν σε 16 μουσικά κομμάτια. Αυτά είναι:
1) Κοντυλιές Fa maggiore – κρητικός χορός- η δεύτερη σύνθεση με 16 γυρίσματα, η κορωνίδα των έργων του Καλογερίδη. Είναι ηχογραφημένη λίγο πριν το 1940.
2) Κοντυλιές Do maggiore. Νέος πεντοζάλης. Πρωτότυπη κοντυλιά που συντέθηκε περίπου το 1929.
3) Μαλεβιζιώτικος χορός ανάμικτος με ασκομαντούρα σε La minore.
4) Κοντυλιές ανάμικτες με ασκομαντούρα σε κλίμακα La minοre. Από τις πιο αγαπημένες εκτελέσεις, οι μαντουρίστικες, όπως ονομάστηκαν, καθώς το βιολί μιμείται τον ήχο της ασκομαντούρας.
5) Σητειακές και Μαλεβιζιώτικες κοντυλιές σε La maggiore.
6) Νέος πηδηχτός χορός σε Re maggiore. Πιο αργός ρυθμός σε σχέση με τα συνήθη γυρίσματα του πηδηχτου σε κλίμακα Sol maggiore. Ιδανική για ηλικιωμένους χορευτές.
8) Ηρακλιώτικες κοντυλιές. Διασκευές των κοντυλιών σε Re minore.
9) Μαλεβιζιώτικος χορός σε La minore.
10) Κοντυλιές στη Re maggiore.
Θεωρούνται από τις πρώτες που πέρασε στη δισκογραφία και αποτελούν σύνολο παραδοσιακών και διασκευασμένων παραδοσιακών γυρισμάτων από ακούσματα που είχε ο Καλογερίδης πριν πάει στη Γαλλία. 11) Κοντυλιές στη Fa maggiore, πρώτη σύνθεση με 10 γυρίσματα. 12) Κρητική νυχτωδία (καντάδα) σε Re maggiore. Κλασσική παραδοσιακή κοντυλιά με δυο γυρίσματα. Εδώ τραγουδιέται και το άστρα μη με μαλώνετε που τραγουδώ τη νύχτα… 40 13) Οι κανταδόροι (καντάδα). (Άγγελοι δώστε μου φτερά και δύναμη στις πλάτες, να περπατώ να κυνηγώ ξανθιές και μαυρομάτες).ή ( Αγγέλοι δώστε μου φτερά και δύναμη τσοι πλάτες, να κυνηγήσω στα στενά ξανθές και μαυρομάτες). 14) Μεραμπελλιώτες ξενύχτηδες (καντάδα) σε La maggiore. Διασκευή της παραδοσιακής κοντυλιάς re maggiore με δυο γυρίσματα. 15) Στειακοπούλα (καντάδα) με πέντε γυρίσματα. 16) Ερωτόκριτος. Διασκευή των γυρισμάτων της παραδοσιακής μελωδίας και προσθήκη νέων γυρισμάτων.
H μουσική δομή της κοντυλιάς όπως αυτή εκτελέστηκε από τον Καλογερίδη ήταν: εισαγωγή (introduction) που προετοίμαζε τον ακροατή να προσέξει, ακολουθούσε η κοντυλιά και έκλεινε με το finale που ολοκλήρωνε την ικανοποίηση του ακροατή γι΄ αυτό που είχε ακούσει.
Από το δισκογραφικό έργο του Καλογερίδη διαπιστώνομε δυο κατηγορίες κοντυλιών: α) τις χορευτικές με ρυθμό allegro, οι 12 από τις 16 συνθέσεις και β) τις τραγουδιστές με αργό ρυθμό για καντάδες και μαντινάδες που είναι τέσσερεις: (1) Κρητική νυχτωδία, 2) Κανταδόροι, 3) Μεραμπαλλιώτες ξενύχτηδες, 4) Στειακοπούλα. Συνολικά στο δισκογραφικό έργο του Ε. Καλογερίδη υπάρχουν 228 γυρίσματα. Επίσης, στις παρτιτούρες δεν υπάρχουν 3 μόνο από τις δισκογραφικές συνθέσεις: οι κοντυλιές σε re maggiore, η Στειακοπούλα και ο νέος πηδηχτός χορός.
Κλείνοντας αυτό το κεφάλαιο θα πρέπει να πούμε ότι στην πόλη του Ηρακλείου συνυπήρχε και η λύρα με κύριο εκπρόσωπο τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα τον Ιωάννη Βαρδάκη ή Κοντόχα από τις Αρχάνες (1).
Εν κατακλείδι θα λέγαμε ότι ο Στρατής Καλογερίδης ήταν η μουσική γέφυρα, που ένωσε το παρελθόν με το μέλλον της κρητικής μουσικής. Κατέγραψε, δημιούργησε και εκτέλεσε την πατρογονική μουσική κληρονομιά της Ανατολικής Κρήτης με ένα μοναδικό τρόπο, μια μεγαλειώδη μαεστρία. Με αυτό τον τρόπο τα ακούσματα του 19ου αιώνα δεν παρέμειναν μουσικά απολιθώματα, αλλά απέκτησαν σάρκα και οστά στον 20ο αιώνα και στη συνέχεια εξελίχθηκαν και ξαναγύρισαν στο λαό που τα γέννησε. Έτσι εξηγείται και η μεγάλη ποικιλομορφία στην εκτέλεση των σητειακών κοντυλιών και των κοντυλιών του Καλογερίδη, καθώς και η αγάπη των μουσικών προς αυτές. Ο καθένας από αυτούς τους λαϊκούς μουσικούς τις εκτέλεσε και συνεχίζει να τις εκτελεί ανάλογα με την ψυχική διάθεση, την δεξιοτεχνία και τα βιώματά του. Αυτό ήταν και είναι το μυστικό της διαχρονικότητας και συνάμα της αθανασίας αυτής της Σητειακής μουσικής μεγαλοφυϊας.
Βιβλιογραφία
1) Αλιγιζάκης Α., Η έντεχνη σχολή του παραδοσιακού βιολιού του Μεγάλου Κάστρου, Ηράκλειο 2011.
2) Οικονομάκης Η., Στρατής Καλογερίδης. Το μουσικό έργο του. Η συμβολή του στη μουσική παράδοση της Ανατολικής Κρήτης, Αθήνα 2004, σ. 23-33.
