Του Γιώργου Στρατογιαννάκη & του Αριστομένη Ι. Συγγελάκη
«Καταστρέψατε την επαρχία Βιάννου, εκτελέσατε πάραυτα, χωρίς διαδικασία, τους άρρενες που είναι πάνω από 16 ετών και όλους όσοι συλλαμβάνονται στην ύπαιθρο ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας».
Διαταγή του Μπρούνο Μπρόγιερ, διοικητή του Φρουρίου Κρήτης, 14.9.1943.
Η επαρχία Βιάννου υπήρξε το επίκεντρο και η καρδιά της κρητικής Εθνικής Αντίστασης και στα βουνά της δημιουργήθηκε η μεγαλύτερη δύναμη ανταρτών σ’ ολόκληρη την Κρήτη. Τον Ιούνιο του 1941, λίγες μέρες μετά το τέλος της ηρωικής Μάχης της Κρήτης, ο Νίκος Μανουσάκης από το Βαχό Βιάννου, στέλεχος του Κ.Κ.Ε., κι οι συναγωνιστές του, που είχαν δραπετεύσει μαζί από τη Φολέγανδρο, ιδρύουν την οργάνωση «Μέτωπο Εθνικής Σωτηρίας» και καλούν όλους τους πατριώτες, ανεξάρτητα από κομματική τους τοποθέτηση, να ενωθούν και να αγωνισθούν για την απελευθέρωση της πατρίδας. Στις 3 Αυγούστου 1941, ο Βιαννίτης ταγματάρχης Αλέξανδρος Ραπτόπουλος, με άλλους επτά συνεργάτες του, ιδρύουν την «Κρητική Εθνική Επαναστατική Επιτροπή» (ΚΕΕΕ), την πρώτη μεγάλη οργάνωση Εθνικής Αντίστασης στην Κρήτη, και εγκαθιστούν το αρχηγείο της στην Άνω Βιάννο. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Αλέξανδρος Ραπτόπουλος επέδειξε σπουδαία πατριωτική δράση αλλά έγινε αντιληπτός από τους κατακτητές, οι οποίοι τον καταδίκασαν σε θάνατο και τον εκτέλεσαν μαζί με τον στενό του συνεργάτη Εμμανουήλ Σταματουλάκη, από την Κάτω Βιάννο, στις φυλακές Αγυιάς Χανίων, στις 3.9.1942.
Το αντάρτικο της Βιάννου, που εξελίχθηκε στη σημαντικότερη αντιστασιακή δύναμη της Κρήτης, εφοδιάζεται και τρέφεται από το ντόπιο πληθυσμό, που αψηφά τον θανάσιμο κίνδυνο. Για να ελέγξουν τις κινήσεις των ανταρτών, τον Αύγουστο του 1943 οι Γερμανοί εγκαθιστούν ένα φυλάκιο από τρεις στρατιώτες (δήθεν «πατατάδες») στο χωριό Κάτω Σύμη, στους πρόποδες των Λασιθιώτικων βουνών.
Η συνθηκολόγηση της Ιταλίας σημείο καμπής στις δραματικές εξελίξεις
Στις 8 Σεπτεμβρίου η Ιταλία συνθηκολογεί με τους Συμμάχους και εγκαταλείπει τον Άξονα, γεγονός που εξαγριώνει τους Γερμανούς, οι οποίοι, όπως όλα τα στοιχεία δείχνουν, έχουν θέσει από καιρό την επαρχία Βιάννου στο στόχαστρό τους και ψάχνουν αφορμή για να την αιματοκυλίσουν. Κυκλοφορεί ευρέως η φήμη ότι επίκειται απόβαση των Άγγλων στα παράλια της επαρχίας Βιάννου. Η «πληροφορία» αυτή οδηγεί την ομάδα του Μανώλη Μπαντουβά σε μία εσφαλμένη εκτίμηση. Μέσα στην ατμόσφαιρα πολεμικής έξαρσης και αναμονής θετικών εξελίξεων, ένα κλίμα που υπήρχε σε όλη την Ελλάδα αλλά πιο έντονα στη Βιάννο, τη νύχτα της 9ης Σεπτεμβρίου 1943, δύο στρατιώτες του φυλακίου της Σύμης εξουδετερώνονται από τους αντάρτες.
Στις 12 Σεπτεμβρίου ισχυρή δύναμη του τακτικού γερμανικού στρατού συγκεντρώνεται στην Άνω Βιάννο και προχωρά προς την Κάτω Σύμη έχοντας μαζί της, ως ασπίδα, είκοσι περίπου Έλληνες ομήρους, μεταξύ των οποίων και τον παπά Μαθιό Γιαλιαδάκη από το Κεφαλοβρύσι. Όμως οι αντάρτες, με επικεφαλής τους Δημήτρη Παπά, Χρήστο Μπαντουβά, Γιώργη Νιριανό και Γιάννη Ποδιά, τους αιφνιδιάζουν πλήρως. Η Μάχη της Σύμης εξελίσσεται σε πανωλεθρία για τη Βέρμαχτ που έχει βαριές απώλειες, σε αντίθεση με τους αντάρτες που έχουν μόλις ένα νεκρό και δύο τραυματίες.
Μετά τη Μάχη της Σύμης οι Γερμανοί, που συνήθιζαν μετά τις ουκ ολίγες ήττες τους στις αναμετρήσεις με την Εθνική Αντίσταση σε όλη την Ελλάδα να ξεσπούν στον άμαχο πληθυσμό (συχνά, μάλιστα, προέβαιναν σε μαζικές σφαγές αμάχων χωρίς να υπάρχει καν αφορμή), εκτελούν εν ψυχρώ όσους άμαχους βρήκαν στο διάβα τους στην Κάτω Σύμη και στον Πεύκο. Αυτό μαθεύτηκε γρήγορα και οδήγησε πολλούς κατοίκους των χωριών της Βιάννου να κρυφτούν φοβούμενοι το δολοφονικό μένος των Γερμανών.
Το επαίσχυντο ψέμα και ο χορός επί των πτωμάτων
Στις 13 Σεπτέμβρη 1943 οι Γερμανοί συγκεντρώνουν τους κατοίκους του Αγίου Βασιλείου και τους λένε ότι, τάχα, δεν έχουν να φοβηθούν τίποτε όσοι επιστρέψουν στα σπίτια τους, ενώ, αντίθετα, αν δεν γυρίσουν, θα εκτελεστούν οι οικογένειές τους και θα καούν τα σπίτια τους. Μόλις διαδόθηκε αυτό το επαίσχυντο ψέμα σε όλα τα χωριά της επαρχίας, πολλοί που κρύβονταν σε σπηλιές και άλλα σημεία, γύρισαν και κοιμήθηκαν στα σπίτια τους. Όμως τα στελέχη της Βέρμαχτ δεν κράτησαν το λόγο της στρατιωτικής τους τιμής…
Την επομένη, 14 Σεπτέμβρη 1943, τα χωριά της επαρχίας Βιάννου περικυκλώνονται από δυνάμεις τριών ανεπτυγμένων λόχων με όλους τους αξιωματικούς, της 22ας Μεραρχίας Πεζικού με έδρα τις Αρχάνες, υπό τη διοίκηση του διαβόητου σφαγέα Φρίντριχ Βίλχελμ Μίλλερ. Με τη γνωστή ναζιστική μεθοδικότητα αρχίζουν τις ομαδικές εκτελέσεις, που κρατούν τρεις ολόκληρες ημέρες, 14, 15 και 16 Σεπτεμβρίου 1943. Μόνο στον Αμιρά, το χωριό μας, ανήμερα της τοπικής εορτής, της ανυψώσεως του Τιμίου Σταυρού, εκτέλεσαν 114 Αμιριώτες και τρεις ακόμη πολίτες από άλλα χωριά. Συνολικά, οι νεκροί της τριήμερης σφαγής στα χωριά της επαρχίας Βιάννου είναι 401 άμαχοι, μεταξύ των οποίων και παιδιά, έγκυες γυναίκες, κατάκοιτοι και ανήμποροι γέροντες. Οι φονευθέντες στη διάρκεια της Κατοχής ανέρχονται σε 461.
Αλλά οι Γερμανοί δήμιοι δεν είχαν ιερό και όσιο: όπως γλαφυρά περιγράφει η Έκθεση της Επιτροπής Διαπιστώσεως Ωμοτήτων εν Κρήτη, με τις υπογραφές των Νίκου Καζαντζάκη, Ιωάννη Κακριδή και Ιωάννη Καλλιτσουνάκη, στον Αμιρά και στη συνέχεια στον Κρεββατά οι σφαγείς χόρευαν επί των πτωμάτων και ειρωνεύονταν τις ολοφυρόμενες βαρυπενθούσες γυναίκες. Και στη συνέχεια λεηλάτησαν τα χωριά. Μετά τις εκτελέσεις, οι Γερμανοί προχωρούν στην εκκαθάριση κάθε ανθρώπινης ύπαρξης εντός της «νεκρής ζώνης», που είχαν ήδη κηρύξει, από τα παράλια της Βιάννου και σε βάθος πέντε χιλιομέτρων.
Παρά τη φοβερή δοκιμασία της εκτέλεσης και των μαρτυρίων οι Βιαννίτες επέδειξαν ηρωικό φρόνημα και θάρρος: με ψυχραιμία και υπερηφάνεια έστησαν το κορμί τους μπροστά στις κάνες των όπλων των στυγερών εκτελεστών τους, που έμοιαζαν να τα χάνουν εμπρός στο μεγαλείο της κρητικής ψυχής. Η περίπτωση των τριών παιδιών, των ηρωικών αδελφών Βερβελάκη από το Κεφαλοβρύσι της Βιάννου, που βασανίστηκαν μέχρι θανάτου αλλά δεν μαρτύρησαν που κρύβονται οι γονείς τους, αποτελεί μία από τις πιο φωτεινές στιγμές της διαχρονικής πάλης του ανθρώπου ενάντια στο φασισμό!
Στις 17 Σεπτεμβρίου οι Γερμανοί επέτρεψαν την ταφή των νεκρών, διαδικασία που απεδείχθη εξαιρετικά δυσχερής και επώδυνη για τις χήρες και τα ορφανά λόγω των ειδικών συνθηκών που επικρατούσαν (μεγάλος αριθμός νεκρών ανά οικογένεια, ένδεια μεταφορικών μέσων και εργαλείων, ξηρασία που έκανε σκληρό το χώμα εκείνη την εποχή). Ευτυχώς, στις 25 Σεπτεμβρίου, κατόπιν παρέμβασης του Ερυθρού Σταυρού και του μετέπειτα Αρχιεπισκόπου Κρήτης Ευγενίου Ψαλιδάκη απελευθερώθηκαν τριακόσιοι άμαχοι, που κρατούνταν ως όμηροι στο Γυμνάσιο της Βιάννου.
Το δράμα όμως της Βιάννου συνεχίστηκε: στις 30 Σεπτεμβρίου ειδικά συνεργεία Γερμανών άρχισαν να κατεδαφίζουν με δυναμίτες και να πυρπολούν τα χωριά που είχαν εκκενωθεί.
Κρανίου τόπος η επαρχία Βιάννου – ο Γολγοθάς όσων επέζησαν
Μετά το Ολοκαύτωμα τα όμορφα και γραφικά χωριά της Βιάννου αλλάζουν ολοκληρωτικά όψη. Παντού καπνισμένα ερείπια, μαύρα ρούχα, θλιμμένα πρόσωπα, χαραγμένα ανεξίτηλα από την τραγωδία. Στο εξωτερικό όσων σπιτιών μένουν στη θέση τους βλέπει κανείς μαύρους σταυρούς - έναν για κάθε νεκρό. Ο πόνος, οι φοβερές στερήσεις, η πείνα, η δυστυχία στοιχειώνουν τη ζωή όσων επέζησαν.
Όμως οι ηρωικοί κάτοικοι της Βιάννου δεν υπέκυψαν. Οι Βιαννίτισες μητέρες, διπλά ηρωίδες, με τιτάνιο αγώνα κατόρθωσαν να σώσουν τα παιδιά τους από την πείνα και να τα αναθρέψουν με αξιοπρέπεια. Και πέντε, μόλις, μήνες μετά το Ολοκαύτωμα ο λαός της Βιάννου στέριωσε νέο αντάρτικο στην περιοχή και διοχέτευσε αντάρτες που έδρασαν στις μάχες της Παναγιάς, του αεροδρομίου Καστελλίου Πεδιάδας (μέσα Σεπτεμβρίου 1944) και στη νικηφόρα μάχη του Μαραθίτη-Φορτέτσας (11 Οκτωβρίου 1944)!
Ένα προαποφασισμένο έγκλημα;
Υπάρχουν, πλέον, πολλές ενδείξεις ότι οι Γερμανοί είχαν θέσει στο στόχαστρό τους τη Βιάννο, μη μπορώντας να ανεχθούν το ανυπότακτο φρόνημα των κατοίκων της: όπως σημειώνουν οι Γ. Δ. Χρηστάκης και Κ. Γ. Στεφανάκης, στις αρχές του Ιουνίου του 1943, στην αιχμή του θερισμού και αλωνισμού των σιτηρών, ολόκληρη η παραλιακή ζώνη που καλλιεργούνταν με σιτηρά κηρύχθηκε νεκρή ζώνη. Προφανής στόχος των Γερμανών ήταν η αποκοπή των Βιαννιτών από τα μέσα επιβίωσής τους. Την ίδια εποχή (Ιούνιο 1943) δύο Γερμανοί στρατιωτικοί επισκέπτονται την Άνω Βιάννο (γεγονός που αποκαλύφθηκε από την έρευνα του Καθηγητή Christophe Schminck – Gustavus στα ομοσπονδιακά γερμανικά αρχεία εβδομήντα χρόνια μετά), οι οποόιοι φαίνεται ότι αναζητούσαν πληροφορίες για τη δράση των ανταρτών. Εκείνη την περίοδο είχαν, επίσης, ενταθεί τα μπλόκα και οι επιδρομές στα χωριά της Βιάννου.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική για τις προθέσεις των Γερμανών ήταν η ευθεία απειλή - προειδοποίηση του Χάρτμαν, διοικητή της γερμανικής αστυνομίας στο νομό Ηρακλείου, σε Βιαννίτες που είχαν συλληφθεί για το σαμποτάζ, που είχε γίνει τον Ιούλιο του 1943 στο αεροδρόμιο του Καστελλίου Πεδιάδας, ότι «θα κάψει την Βιάννο», που ήταν «φωλιά των ανταρτών».
Τέλος, η μεθοδική προετοιμασία του Ολοκαυτώματος της Βιάννου ενισχύει τις βάσιμες εκτιμήσεις περί προαποφασισμένου εγκλήματος. Η οργανωμένη, δε, προσπάθεια του τακτικού γερμανικού στρατού να αποσείσει τις ευθύνες του για το ειδεχθέστατο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, παραχαράσσοντας την Ιστορία (όπως αυτό αποδεικνύεται τόσο από το χαλκευμένο τηλεγράφημα, που έστειλαν οι δυνάμεις που επιχειρούσαν στην περιοχή αμέσως μετά την πρώτη μέρα της τριήμερης σφαγής όσο και από την προσπάθειά τους να αποσπάσουν ψεύτικη δήλωση του Ευγένιου Ψαλιδάκη) τονίζει, έτι περαιτέρω, την απαξία της βαρύτατης αυτής εγκληματικής πράξης του Γ΄ Ράιχ.
Χωρίς αμφιβολία, το Ολοκαύτωμα της Βιάννου αποτελεί σύμβολο της ναζιστικής βαρβαρότητας, σύμβολο της ανείπωτης θυσίας και του αγώνα των Ελλήνων για την ελευθερία. Σύμβολο εθνικό, ευρωπαϊκό, οικουμενικό, που πρέπει να διδάσκεται στα σχολεία και να εμπνέει τις νεότερες γενιές για τους αγώνες του παρόντος και του μέλλοντος.
Κι όμως, εβδομήντα επτά χρόνια μετά, τα θύματα της ναζιστικής θηριωδίας στην Ελλάδα δεν έχουν ακόμη αποζημιωθεί, το κατοχικό δάνειο δεν έχει εξοφληθεί, οι κλαπέντες αρχαιολογικοί μας θησαυροί δεν έχουν επιστραφεί, οι επανορθώσεις για τις καταστροφές και τη λεηλασία της χώρας μας δεν έχουν καταβληθεί. Παρά τις μεθοδικές προσπάθειες της Ο.Δ.Γ. να ενταφιαστεί το ζήτημα και την αβελτηρία των ελληνικών κυβερνήσεων, οι ελληνικές αξιώσεις παραμένουν στο επίκεντρο χάρη, κυρίως, στις μνημειώδεις προσπάθειες του κινήματος διεκδίκησης των γερμανικών οφειλών, στο οποίο πρωτοστάτησε μέχρι το τέλος της ζωής του ο Μανώλης Γλέζος, μαζί με τους συναγωνιστές του στην Εθνική Αντίσταση. Ένα ζήτημα που στοιχειώνει τις δημοκρατικές συνειδήσεις στην Ελλάδα, τη Γερμανία και όπου γης και αξιώνει επιτακτικά από την ελληνική κυβέρνηση να αναλάβει τις ευθύνες της!
Ως ελάχιστη, έμπρακτη, τιμή στη μνήμη των μαρτύρων μας, δεσμευόμαστε ότι θα μείνουμε στις επάλξεις του αγώνα για Μνήμη, Δικαιοσύνη κι Αποζημίωση και θα παλέψουμε, με όλες μας τις δυνάμεις, για να περάσει η σκυτάλη του αγώνα στις νεότερες γενιές. Όπως ακριβώς επιτάσσει το χρέος μας στην Αντίσταση και τη θυσία της πατρίδας μας και, συνάμα, ως μία συμβολή στην προσπάθεια για την δημοκρατική, ειρηνική και ελπιδοφόρο προοπτική ολόκληρης της Ευρώπης.
-Αριστομένης Συγγελάκης, Διδάκτωρ Οδοντιατρικής ΕΚΠΑ, Συγγραμματέας του Εθνικού Συμβουλίου Διεκδίκησης των Οφειλών της Γερμανίας προς την Ελλάδα
-Γιώργος Στρατογιαννάκης, Φιλόλογος, Πρόεδρος του Συλλόγου Βιαννιτών Αττικής «Ο Διαβάτης».
