Πήγα σήμερα το πρωί σε συνοικιακό νεκροταφείο της Αθήνας επειδή τα οστά ενός πολύ γνωστού μου ανθρώπου έπρεπε να μετακινηθούν. Δεν υπήρχε εδώ τίποτε το συμβολικό. Υπήρχε μια διοικητική απόφαση. Η οικογένειά του δεν ήθελε –ή δεν μπορούσε, αδιάφορο πλέον– να αναλάβει το κόστος παραμονής του στο οστεοφυλάκιο, και έτσι ελήφθη η απόφαση από τον Δήμο: μεταφορά στο χωνευτήρι. Ο θάνατος, σε αυτή τη φάση, δεν έχει πια ούτε πένθος ούτε αφήγηση, έχει ετήσιο τιμολόγιο και προθεσμία.
Το οστεοφυλάκιο είναι ένας ενδιάμεσος χώρος αναμονής, μια παράταση μνήμης υπό όρους. Στενά ράφια, μεταλλικά κουτιά, ονόματα γραμμένα πρόχειρα, άλλα σβησμένα από την υγρασία. Εκεί ο νεκρός δεν είναι ούτε παρών ούτε απόντας, είναι «σε εκκρεμότητα». Και η εκκρεμότητα αυτή, όπως όλες, κάποτε κλείνει. Όχι με προσευχή, όχι με λόγο, αλλά με απόφαση υπηρεσίας. «Πάει στο χωνευτήρι».
Το χωνευτήρι δεν μοιάζει με τίποτα απ’ όσα έχεις φανταστεί αν δεν το έχεις δει. Δεν είναι χώρος ιερός, ούτε καν χώρος θανάτου. Είναι χώρος διαχείρισης. Ένα άνοιγμα στη γη, ένα τσιμεντένιο στόμιο, όπου δεν κατεβαίνουν άνθρωποι, αλλά σακούλες. Μαύρες, άσπρες, πρόχειρα δεμένες. Μέσα τους, οστά. Κρανία χωρίς πρόσωπο, μηριαία, πλευρά. Ό,τι απέμεινε από έναν άνθρωπο που κάποτε είχε φωνή, χειρονομία, ιστορία.
Η διαδικασία είναι γρήγορη. Δεν υπάρχει σιωπή. Υπάρχει βιασύνη. Οι σακούλες ανοίγονται, τα οστά αδειάζονται. Κυριολεκτικά: ανατρέπονται. Πέφτουν. Δεν «τοποθετούνται». Ρίχνονται. Ασβέστης πέφτει από πάνω, μετά χημικά, ουσίες που επιταχύνουν τη διάλυση, που σβήνουν αυτό που απέμεινε. Η φθορά εδώ δεν είναι μυστήριο… είναι στόχος. Να τελειώνει. Να μη μένει ίχνος. Να καθαρίζει ο χώρος.
Και όλο αυτό γίνεται χωρίς κανείς να αισθάνεται ότι διαπράττει κάτι φοβερό. Υπάρχει μια ειρωνεία σχεδόν κωμική: αυτή η διαδικασία παρουσιάζεται ως «σεβασμός στην παράδοση». Σαν να μην είναι αυτό βία. Σαν να μην είναι αυτό απόλυτη εργαλειοποίηση του ανθρώπινου σώματος. Σαν να μην πρόκειται για την πιο ωμή μορφή εξαφάνισης: χωρίς συνείδηση ότι κάτι τελειώνει. Οριστικά.
Εκεί, μπροστά στο χωνευτήρι, καταρρέει κάθε εύκολη θεολογική ρητορική περί «αναμονής της Αναστάσεως». Ποια αναμονή; Ποια προσδοκία; Εδώ δεν υπάρχει σπέρμα που αναπαύεται… υπάρχει υπόλειμμα που πρέπει να διαλυθεί. Και αν ο λόγος της Εκκλησίας δεν τολμά να δει αυτή την πραγματικότητα, τότε δεν μιλά για το σώμα, αλλά για μια ιδέα σώματος, αποκομμένη από την πράξη.
Οι Πατέρες, όμως, δεν φοβήθηκαν ποτέ τη φθορά. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέγει καθαρά: «οὐ τὸ σῶμα φθείρει τὴν ψυχήν, ἀλλ’ ἡ ἁμαρτία». Και αλλού: «οὐδὲν γὰρ τῶν ἐνταῦθα φοβερὸν, εἰ μὴ ἡ ἁμαρτία μόνη».
Η φθορά της ύλης, είτε αργή είτε βίαιη, δεν έχει σωτηριολογικό βάρος. Το βάρος το έχει η σχέση με τον Θεό, όχι η τεχνική της διάλυσης.
Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής θα πάει ακόμη πιο μακριά, λέγοντας ότι στην Ανάσταση «οὐ τὰ αὐτὰ στοιχεῖα ἐπανέρχεται, ἀλλ’ ὁ αὐτὸς λόγος τῆς φύσεως». Δεν ανασταίνεται η ύλη ως ύλη, αλλά το πρόσωπο, ο λόγος της ύπαρξης. Αν αυτό ισχύει, τότε η εμμονή στη μορφή της φθοράς αγγίζει τα όρια μιας λατρείας της ύλης.
Και κάπου εδώ επανέρχεται το ζήτημα της αποτέφρωσης. Και πραγματικά, μετά από αυτό που είδα σήμερα, δεν μπορώ παρά να αναρωτηθώ: τι συζητάμε;
Μιλάμε για «βία της φωτιάς», ενώ δεχόμαστε αδιαμαρτύρητα αυτή την πρακτική του χωνευτηρίου; Μιλάμε για «ασέβεια», ενώ τα οστά αδειάζονται από σακούλες και σβήνονται με ασβέστη;
Η αποτέφρωση, τουλάχιστον, είναι καθαρή. Δηλώνει αυτό που είναι: άμεση παράδοση της ύλης στη φθορά. Δεν υποκρίνεται αναμονή. Δεν κρύβεται πίσω από λέξεις. Και θεολογικά, δεν προσβάλλει την Ανάσταση περισσότερο απ’ ό,τι την προσβάλλει το χωνευτήρι. Διότι, όπως λέγει ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης, «οὐ γὰρ τῶν στοιχείων ἡ ἐπανόρθωσις ἡ ἀνάστασις, ἀλλὰ τοῦ λόγου τῆς φύσεως ἡ ἀποκατάστασις».
Αν θέλουμε σοβαρά να μιλήσουμε για σεβασμό στο σώμα, ας αρχίσουμε από το να δούμε τι πραγματικά συμβαίνει μέσα στα κοιμητήρια, πίσω από τις ευσεβείς λέξεις.
Η θεολογία δεν κινδυνεύει από την αλήθεια. Κινδυνεύει από τη σύγχυση, από την υποκρισία και από την άρνηση να παραδεχθεί ότι πολλές φορές αυτό που ονομάζουμε «παράδοση» είναι απλώς διαχείριση της φθοράς με άλλο όνομα.
